Dinsdag 16/07/2019

Boekrecensie

‘De oude vrouw en de katten’ van J.M. Coetzee: dilemma’s met een dubbele bodem

Beeld AP

De nieuwe verhalenbundel De oude vrouw en de katten van Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee laat zien hoe de Zuid-Afrikaanse schrijver moraliseren vermijdt in zijn denken over moraal.

Als er één schrijver is die de fictie inzet om morele kwesties uit te vechten, dan wel Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee. Personages als David Lurie, de hoofdfiguur van In ongenade, de ik-figuren in Coetzees autobiografische romans, zijn vrouwelijk alter ego Elizabeth Costello en haar zoon John, allemaal worstelen ze om greep te krijgen op zichzelf, hun verhouding tot de medemens en de wereld waarin ze leven. Het zijn juist de schemergebieden tussen goed en kwaad waarin ze op de tast hun weg moeten zoeken.

In de pas verschenen verhalenbundel De oude vrouw en de katten maakt een aantal van de genoemde personages weer zijn opwachting, als betrokkenen in denkexperimenten rond morele dilemma’s. Wat precies behelst ontrouw binnen een relatie? Wanneer gaat onschuld over in schuld? Is plichtsgevoel een minder nobele drijfveer dan liefde bij het verlenen van mantelzorg? En mag je daar als ouders wel op rekenen? Het zijn maar een paar van de problemen die Coetzee aanboort.

De verhalen in Coetzees nieuwe bundel gaan dikwijls over dilemma’s die opdoemen als een mens ouder wordt. Naast verhelderende filosofische inzichten bevatten ze ook prachtige beelden. Een voorbeeld bij monde van de bejaarde Elizabeth Costello: ‘Zoals de lente het jaargetijde is dat vooruitkijkt, zo is de herfst het jaargetijde dat achteromkijkt. De verlangens die in het herfstbrein opkomen zijn herfstverlangens, nostalgisch, geworteld in herinnering. Ze bezitten niet langer de hitte van de zomer.’

Verontwaardiging

Bijna elk van deze zeven verhalen krijgt een dubbele bodem nu Coetzee er ook nog een ander verhaal in laat meeklinken. Soms relativeert hij daarmee iets, dan weer accentueert of compliceert hij een bepaald aspect. Zo geeft X, de man met wie de hoofdpersoon van ‘Verhaal’ een affaire heeft, haar het relaas te lezen van een getrouwde vrouw die verstrikt zit in een buitenechtelijke verhouding en probeert zich uit ‘de verdorvenheid’ en ‘uit het morele moeras te redden’ door terug te gaan naar haar eigen man, van wie ze dan meer houdt dan ooit tevoren.

De minnares van X is verontwaardigd. Volgens haar is er ‘niets verdorvens aan wat zij ’s middags doet als ze naar de stad gaat. Wat ze die middagen doet gebeurt in haar vrije tijd, een tijd waarin ze voor de duur van een uur of twee ophoudt een getrouwde vrouw te zijn en alleen maar zichzelf is.’

Op die tegenwerping volgt een typisch Coetzee-argument: ‘Kan een getrouwde vrouw, als gevolg van een bewuste beslissing, voor bepaalde tijd ophouden een getrouwde vrouw te zijn?’ Aan het einde van het verhaal blijft de hoofdpersoon in verwarring achter. Als haar liefdesavontuur eenmaal voorbij is, zo beseft ze, ‘over drie maanden of drie jaar of wat dan ook, zal ze weer een getrouwde vrouw worden, de hele tijd getrouwd, dag en nacht, met in zich begraven de herinnering’. En ook X, weet zij, zal ‘de rest van zijn leven dit beeld van naakte schoonheid met zich meedragen, geschreven in zijn hart’.

Zoeken naar antwoorden

Is het koesteren van een dergelijke herinnering minder kwalijk dan het gebeuren zelf? Die vraag blijft hangen.

Een paar verhalen in deze bundel gaan over de relatie tussen mensen en dieren. In hoeverre mogen wij macht over hen uitoefenen, hen onderwerpen, pijn doen? En als we vlees willen eten, moeten we dan niet dagelijks geconfronteerd worden met de manier waarop dieren worden gedood? In ‘Het glazen abattoir’ wordt John op een ochtend door zijn moeder wakker gebeld: ‘Ik bedacht dat als er een abattoir zou zijn dat midden in de stad zou opereren, waar iedereen zou kunnen zien en ruiken en horen wat daarbinnen gebeurt, mensen zich misschien anders zouden gaan gedragen. Een glazen abattoir.’

Het is niet gemakkelijk om verhalen over morele vraagstukken te schrijven zonder daarbij zelf te gaan moraliseren. Toch krijgt Coetzee dat voor elkaar. Het zoeken naar antwoorden is voor hem altijd belangrijker dan het vinden. Bovendien weten zijn personages op hun zoektocht afstand te bewaren.

Omdat Coetzee er via hen van afziet onze gevoelens te manipuleren en morele lesjes te leren, worden we betrokken in de botsing van ideeën zonder dat daarbij een scheidsrechter aanwezig is. Dus eindigen de door hem aangezwengelde debatten onbeslist, en niet zelden met een paradox. Maar juist daarom blijven ze ons zo sterk bij.

J.M. Coetzee, De oude vrouw en de katten, Cossee, 140 p., 20,99 euro. Vertaald door Peter Bergsma.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden