Dinsdag 26/05/2020

CinemaBerlinale

De mens op zijn donkerst: controversieel Russisch experiment ‘Dau’ over Sovjet-beleving resulteert in film en serie

Het leven van Sovjet-wetenschapper Lev Landau vormde de aanleiding voor het controversiële experiment. Beeld RV Phenomen IP, 2019

Drie jaar lang leefden meer dan 400 mensen afgesloten van de buitenwereld in een totalitaire en nagebootste Sovjet-gemeenschap. Zonder script werd hun dagelijkse leven er tot in de intiemste details door camera’s geregistreerd. DAU is een experiment op de dunne grens tussen kunst en waanzin. Twee films ervan gaan nu in wereldpremière op de Berlinale.

Is hij geniaal of gestoord? Zeggen dat de meningen over Ilya Khrzhanovsky, de man achter het DAU-project, verdeeld zijn, is nog zacht uitgedrukt. Ook ik blijf, na een klein half jaar in het team van deze regisseur, het antwoord schuldig. Maar daarover later meer.

Op z’n minst is Khrzhanovsky (44), een telg uit een welgestelde Moskovitische kunstenaarsfamilie die hiervoor slechts één andere film afleverde, megalomaan. Zo begon zijn project in 2006, met een film over het leven van de Sovjet-Russische wetenschapper Lev Landau, bijgenaamd ‘Dau’: een bekroond natuurkundige die betrokken was bij de creatie van de waterstofbom, met Stalin in aanvaring kwam en voorstander was van vrije liefde.

Maar gaandeweg bedacht Khrzhanovsky dat hij eigenlijk niet geïnteresseerd was in een klassieke film met acteurs. Hij wilde het echte leven, in al zijn goorheid. Na een massa-casting van zo’n 400.000 mensen werd in 2009 in Kharkov, Oekraïne, een set van 12.000 vierkante meter opgetrokken: een onderzoeksinstituut met daarrond een dorpje. Net als in de Sovjet-Unie werkten wetenschappers er in afzondering aan geheime projecten; onderzochten ze ‘de ideale mens’ en experimenteerden met ‘de grenzen van het menselijk intellect’. In die perfect nagebootste Sovjet-gemeenschap – zelfs de toiletleidingen en onderbroeken waren authentiek – leefden drie jaar lang befaamde wetenschappers en kunstenaars, onder andere Marina Abramovic en Romeo Castellucci spendeerden er enige tijd, maar ook straatvegers, prostituees en beruchte criminelen. Een draaiboek bestond niet. Het camerateam onder leiding van Jürgen Jürges, vroeger cameraman van Wim Wenders en Rainer Werner Fassbinder, kon op elk moment binnenwandelen. Ook in de slaap- of badkamer, uiteraard.

Onder anderen Marina Abramović nam tijdelijk deel aan het project. Beeld RV Phenomen IP, 2019

In drie jaar tijd werd zo meer dan 700 uur aan filmmateriaal verzameld: soms oeverloze discussies over de beginselen van kwantumfysica, maar ook erg rauwe beelden, van bijvoorbeeld twee eenzame conciërges die zich in een walm van wodka aan elkaar vergrijpen. Na een postproductie van maar liefst tien jaar bestaan nu een dertiental films, en twee series. DAU toont de mens in al zijn hevigheid, vaak op zijn donkerst: verdriet, angst, agressie, lust en liefde lopen voortdurend door elkaar. Sommige scènes zijn zo intens dat je begint te twijfelen of ze toch niet geacteerd, dan wel gemanipuleerd zijn.

Stalinistisch spelletje

Maar wat wil Ilya Khrzhanovsky met die overmaat aan menselijke ellende bereiken? Wil hij zijn kijkers misschien tot inzichten dwingen? Die duidelijke vraag kwam uit de mond van een zestigjarige seksshop-uitbater. We schrijven begin 2019, Parijs. Want zoals het een regisseur met grootheidswaan betaamt, moest er voor het tot een ‘normale’ filmpremière kwam eerst nog een totaalbeleving plaatsvinden. Die zou eigenlijk in Berlijn doorgaan, maar daar stonden de autoriteiten niet bepaald te springen om als onderdeel van zijn Stalinistische spelletje de Muur tijdelijk opnieuw op te trekken.

Uiteindelijk werd de immersieve installatie waarin bezoekers na aankoop van een visum in Sovjet-setting konden kennismaken met de DAU-films in hartje Parijs opgetrokken. Een maand lang werden filmscreenings daar begeleid door allerlei interventies van niet-professionele acteurs; mensen met een zekere existentiële intensiteit, zoals dus deze seksshopuitbater.

Maar waarom wilde de regisseur dit überhaupt allemaal ondernemen, wilde de man die ik net van straat geplukt had weten. Wat was zijn motivatie? “Mensen weten niet wat ze willen,” luidde diens antwoord, “ze durven hun verlangens niet onder ogen te zien.” Khrzhanovsky wordt weleens met een goeroe vergeleken. Charmant, maar onvoorspelbaar, altijd vergezeld van bevallige assistentes, en met een appetijt voor andermans trauma. “Wat is je grootste angst in het leven?” was de eerste vraag die hij mij stelde, bij wijze van sollicitatiegesprek. Hij zette zijn experiment gewoon verder, in real time en met zijn eigen medewerkers.

Beeld RV Phenomen IP, 2019

Na die chaotische passage in Parijs, waar bezoekers voornamelijk flarden ruw filmmateriaal te zien kregen, spelen nu voor het eerst een afgewerkte DAU-film en -serie in de bioscoop. Op de Berlinale, het internationale filmfestival in Berlijn, worden deze week de Natasha en Degeneratsia (Degeneration) voorgesteld.

Natasha is, net zoals de meeste DAU-films, in Rusland verboden wegens ‘het propaganderen van pornografie’. Zo toont deze twee uur durende speelfilm een wel erg hardhandig verhoor van de losbandige serveerster Natasha Berezhnaya, in het echte leven marktkraamster, door KGB-officier Vladimir Azhippo, een gevreesd gevangenisdirecteur. De wanhoop wanneer Natasha gedwongen wordt een geopende fles cognac bij zichzelf naar binnen te schuiven is overduidelijk echt. Volgens de regisseur gebeurde alles vrijwillig; iedereen had steeds de kans uit het project te stappen. De vraag is maar hoe ver je moet gaan in naam van de kunst.

De zes uur durende serie Degeneratsia doet er nog een schepje bovenop met een apocalyptische eindscene waarin echte Russische neonazi’s – de aanvoerder ervan zit op dit moment opnieuw vast – het instituut en haar inwoners naar de vernieling helpen. Een triomf van het fascisme, die ons veel bijleert over de menselijke natuur, aldus de regisseur. Benieuwd hoe ze daar op de Berlinale over denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234