Vrijdag 29/05/2020

Muziek en literatuur

De literaire bokkensprongen van popfiguren: ‘Méér dan zomaar een bevlieging’

Frontman Till Lindemann van de Duitse rockband Rammstein.Beeld EPA

Muzikanten die zich plots aan een dichtbundel, theatertekst of roman wagen. Ze zijn talrijker dan je denkt: van Adamo tot Frank Zappa. Francis Mus stelde met Grondtonen een fraai boek samen over de literaire lokroep van pophelden.

Dat Nick Cave en Patti Smith wel eens literaire zijsprongen wagen? Of dat Bob Dylan tot ieders verbazing de Nobelprijs Literatuur in de schoot kreeg geworpen? Het zijn weggevers bij een muziekquiz. “Maar dat Serge Gainsbourg of Adamo ooit een roman bij elkaar penden? En dat Till Lindemann van hardrockgeweldenaars Rammstein een paar duistere dichtbundels de wereld in stuurde? Dat weten enkel diehards”, vertelt Francis Mus.

De belezen muziekliefhebber en Leonard Cohen-kenner raakte geïntrigeerd door het fenomeen van popmusici die zich plots vermetel op het literaire pad begeven. “Een banale bevlieging of een betekenisvolle zijsprong?”, vroeg Mus zich af.

Kate Tempest.Beeld Damon De Backer

In het door hem samengestelde boek Grondtonen verzamelde Mus zo’n dertig schrijfgrage musici, van Adamo tot Zappa, via Herman Brood, Ry Cooder, Woody Guthrie, John Lennon, Rick de Leeuw of Kristin Hersch. Voor zijn verzameling essays nam hij zowel journalisten, schrijvers als Christophe Vekeman én academici in de arm. Zo analyseert Christophe van Gerrewey de compleet vergeten roman Tarantula van Bob Dylan als “een op hol geslagen jukebox” die enkel “akoestisch” valt te lezen. Socioloog Rudi Laermans brengt een aubade aan spoken word goddess Kate Tempest. “Wie had ooit gedacht dat je Tempest tegenwoordig zo vaak op Radio 1 zou horen?”

Hoe rijpte het idee voor dit uitstekend gedocumenteerde én hoogst entertainende boek? “Tijdens de research voor mijn monografie over Leonard Cohen (2015) merkte ik hoelang hij voorrang gaf aan de literatuur. Zijn roman Beautiful Losers uit 1966 geldt als een mijlpaal in de postmoderne Canadese literatuur. Toch haalde muziek bij Cohen geleidelijk de overhand. Een bewuste keuze om zijn artistieke zeggingskracht te vergroten én een ander publiek te bereiken.” 

Toen Mus ontdekte dat ook zijn andere idool Serge Gainsbourg de pen voerde, was het hek helemaal van de dam. “Met Evgenie Sokolov (1980) publiceerde Gainsbourg bij Gallimard een nogal scabreuze roman over een man die zijn flatulentie inzet als schildertechniek”, lacht Mus. “Een petomaan, kortom. Ja, Gainsbourg provoceerde graag.” 

Leonard Cohen.Beeld EPA

Mus merkte hoe sommige muzikanten zich met een boek uit een muzikaal keurslijf wilden bevrijden. “Kijk naar wijlen Luc de Vos, onze Gentse muziekgod. Vermoedelijk schreef hij om te ontsnappen aan zijn zelfgecreëerde imago van schlemiel die half lachend de waarheid zegt.” Nog ongewoner was de demarche van Adamo, de Italiaans-Belgische charmezanger. “Hij stond bekend als leverancier van romantisch omfloerste meezingers. Maar toen hij zijn roman Le souvenir du bonheur est encore du bonheur (2001) publiceerde, met als hoofdpersonage een begrafenisondernemer, toonde hij zijn sinistere en humoristische kant. Dat viel niet overal in goede aarde.”

Uitgevers proberen het beeld van de popheld liefst te bestendigen door hem bij voorkeur memoires te laten publiceren. “Kwestie van zo weinig commercieel risico te lopen. Met een roman of poëziebundel ligt dat anders. Het kan zelfs het imago schaden. Maar Patti Smith omzeilde die klip en toonde hoe ze met Just Kids en M-train literair nieuwe wegen kon inslaan.”

Toch is het zeldzaam dat muziekhelden meer potten breken als schrijver dan als liedjesfabrikant. Al ontdekte Mus een paar krasse voorbeelden: “Sommigen nemen de schrijverij heel ernstig, zoals alt country-grootheid Willy Vlautin, voorman van Richmond Fontaine. Hij schreef al vijf mooi ontvangen romans.” 

MorrisseyBeeld Photo News

Meestal krijgen pophelden met literaire ambities het deksel op de neus. “De negatieve kritieken die Morrissey voor zijn roman List of the Lost (2015) moest incasseren, zijn niet op één hand te tellen. Je ziet dat hij de literatuur gebruikt om een zekere geloofwaardigheid te creëren. Maar de expliciete morele stellingnames van zijn personages echoden enkel wat Morrissey zélf in interviews al had verkondigd.” 

Ook Beatles-coryfee John Lennon poogde in zijn boek A Spaniard in the Works (1965) een politieke ondertoon binnen te smokkelen. “Als Beatle kon hij zich dat niet veroorloven, want ze hadden de afspraak om als groep niemand voor het hoofd te stoten.”

Mus graaft niet alleen in het verleden. Ook hedendaagse rap en hiphop krijgt een plek, met Pepijn Lanen en vooral de betreurde gangsterrapper Tupac Shakur. “De orale verteltraditie zit er diep in bij hiphop, ‘de poëzie van de straat’. Maar bij de stoere Tupac liet het harde milieu waarin hij zich bewoog geen ruimte voor gevoelige verzen. Toch week hij in zijn vroege jaren uit naar de poëzie. Een eenmalige uitstap.”

Tupac Shakur.Beeld © The Hollywood Archive

Klap op de vuurpijl komt van Rammstein-zanger Till Lindemann. Hij verbaasde zijn fans in 2002 met de dichtbundel Messer en nadien met In stillen Nächten, overigens door Ilja Leonard Pfeijffer in het Nederlands vertaald. “Lindemann komt zowaar uit een literaire DDR-familie. Je ziet de tegenstelling tussen zijn dolgedraaide podiumcreatuur en de schuchtere, stille man die bij het hotelzwembad aan zijn teksten schaaft. Maar thematisch bleef hij zijn songteksten trouw: hartzeer, seks, incest, lelijkheid, duistere romantiek.”

Francis Mus (sam.), Grondtonen. Als muzikanten schrijvers worden, Het Spectrum, 380 p., 24,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234