Maandag 14/10/2019

Boeken

De leugen als levenslijn: Eva Rovers verzamelt het boude bestaan van Büch

Boudewijn op Ibiza. Hij was gefascineerd door eilanden. Beeld RV

Je kunt iemands werk verzamelen, maar je kunt dat ook met een leven doen, en dat is wat Eva Rovers deed in Boud. Een biografie van Boudewijn Büch, die zelf al z'n eigen 'autobiografictie' maakte. "Zo praat ik louter leugens goed", schreef hij.

Negenendertig boeken van Boudewijn Büch staan thuis in de kast. Boekjes soms, het dunste heet De krant en is eigenlijk maar negen bladzijden dik. Op 500 exemplaren verschenen, door Büch in opdracht van Het Parool geschreven bij de pensionering van redacteur Bert van Ree en wellicht iets te veel voor betaald. Nu vind je het voor 25 euro.

Is dat boekje dat waard? Jawel, zegt de verzamelaar en ook al zie je zoiets duns amper staan tussen die 38 andere (het is de enige geordende plank), jawel: omwille van de collectie en omwille van de sprankel. Als je een woord als 'krantvriendelijkheid' leest, word je blij. Veel klassiekers verder: De kleine blonde dood, natuurlijk, Links!, Rock-'n-roll en Bibliotheken. Grafreizen, een favorietje.

Büch en kleine Boudewijn Iskander Pronk in 1974, van wie hij beweerde dat het zijn zoontje was. Niet, dus. Beeld RV

En dan lees je in Boud: 'Door de jaren heen had ik talloze studenten, wereldreizigers, redacteuren, journalisten en schrijvers ontmoet die zich op een of andere manier door hem hadden laten inspireren. Mij had Büch op het spoor gezet van Sylvia Plath - waar ik hem nog steeds dankbaar voor ben.'

Boud. Het verzamelde leven van Boudewijn Büch (1948-2002) is daar na vijf jaar werken en met 576 bladzijden het resultaat van. Een boek met een soundtrack overigens, want doordrenkt met liedjes én zelfs een eigen Spotify-playlist die 'Boudsound Lyriekmuziek' heet. Daarop honderd liedjes, het laatste: Time Waits for No One van The Rolling Stones.

Zo ging het inderdaad in de jaren 80 en 90. Via De wereld van Boudewijn Büch kwam je op het spoor van Patagonië, pinguïns, eilanden en Christoffel Columbus en zo werd de eigen wereld groter dan het dorp. Stapelde zich een VHS-videocollectie op - niet weg te gooien - en die 39 boeken dus. Een fan? Toen zeker en dat was Büch in grote mate zelf, u moet zijn legendarische interview met Mick Jagger maar eens opzoeken.

Op afstand blijven

Tegelijk leek hij zelf allergisch voor fandom. 'Hij vond het vreselijk als mensen iets van hem wilden of te dichtbij kwamen. Ook in letterlijke zin: in het vliegtuig kwamen wel eens fans naar hem toe en raakten hem aan. Dat vond hij verschrikkelijk, daar werd hij agressief van. Mensen moesten op afstand blijven', zegt iemand in Boud en dat staat dan weer compleet in tegenstelling tot wat blijkt uit een hoofdstuk onder de titel Aandachtshonger. 'Regelmatig had [muziekblad] Oor mensen nodig om artiesten te interviewen die voor een optreden in het land waren. Als het even kon, probeerde Boudewijn op die manier zijn jeugdhelden te spreken.'

Zelf fan dus.

Maar laat tegenstellingen nu net het leven van Büch uitmaken en dat wist iedereen die hem kende of volgde eigenlijk altijd al. Dus toen het nieuws van Büchs overlijden bekend raakte (dat was op 23 november 2002, hij stierf aan een hartstilstand, fans weten perféct waar ze waren toen ze een sms'je kregen waarin dat droeve nieuws stond, ik las het in de auto in Brasschaat) kwam het allemaal naar buiten. Leugens over een zoon die hij niet had. Zijn relatie met zijn moeder. Tot de umlaut op Büch. Zijn hele leven eigenlijk: allemaal verzonnen.

BB interviewt Gerard Reve in 1983. De twee schrijvers zouden later in een beroemd geworden briefwisseling flink tekeergaan tegen elkaar. Beeld RV

''Ziekelijk', 'manisch-depressief', 'dwangmatige leugenaar' en 'pathologische fantast' waren slechts een paar van de diagnoses die door pers en publiek werden gesteld. Bijna alle artikelen en reportages die na Büchs dood verschenen, gaven haarfijn aan waar feit van fictie gescheiden moest worden, om vervolgens te concluderen dat hij een leugenaar was. Daarmee was het verhaal blijkbaar rond. Ik vond dat vreemd', schrijft Eva Rovers die in 2010 inging op de zoektocht van de Werkgroep Boudewijn Büch Biografie naar een, ja, biograaf.

Dat werd zij en vanaf 2011 begon ze door 67 dagboeken, 2.000 ontvangen brieven, duizenden knipsels en honderden uren audio- en beeldfragmenten te zoeken. Doel? De ultieme biografie? Onmogelijk eigenlijk, want schrijft ze: 'Hij maakte royaal gebruik van autobiografictie, een nauwelijks te ontwarren verknoping van autobiografie en fictie'.

Pedofilie

Vraag is: wil je als lezer - weze het als fan - dat hele leven ontrafeld zien? Wil je zekerheden? Wil je de demystificatie van wat Rovers mooi de Comédie Büchienne noemt?

Ja. En neen. Ja, omdát Boudewijn Büch nu eenmaal die intrigerende man was die zichzelf als doctorandus in de psychofarmacohistorie uitgaf (tot hij later merkte dat dat strafbaar was), die uitzinnig verliefd kon worden op het jongetje Gijsje en dus het in die tijd precies toch minder gevoelige thema van de pedofilie aanraakte, maar ook op vrouwen als Anki, Willemijn, Marianne, Marie-José, Loan of Pauline en dan toch homo was. De 'culturele alleseter', prachtomschrijving, die wekelijks voor honderden guldens boeken kocht en die binnensleepte in zijn 17de-eeuwse pand aan de Keizersgracht dat De Koning van Zweden heette.

In 1987 ontmoet Büch zijn held Mick Jagger. Hij is te nerveus om zijn arm om de Stone heen te slaan. Beeld RV

Ja, absoluut wil je dat weten en dat maakt Boud tot een boek dat Büch recht doet in de fascinatie. Kijk, op pagina 27 een foto en een anekdote die z'n moeder naar Eva stuurde. 'Boudewijn ook koekje wassen', werd in 1951 het allereerste citaat van de driejarige Büch in de pers.

Maar we schreven ook 'neen', over die zogenaamde 'demystificatie'. Dat moet niet, en in die val trapt Eva Rovers ook niet. Al heel vroeg schrijft ze: 'De belangrijkste beperking die ik mijzelf bij het schrijven van deze biografie heb opgelegd, is om Büch geen psychologisch etiket op te plakken. Van alle diagnoses die na zijn dood werden gesteld, was er één verreweg het meest populair: Büch zou geleden hebben aan pseudologia fantastica.'

En waarom niet? 'Het probleem van deze diagnose is echter dat er in de medische wereld geen overeenstemming bestaat over pseudologia fantastica; het komt in het psychiatrisch handboek DSM-5 niet eens voor', schrijft Rovers. 'Voor Büch waren leven en literatuur onderdeel van dezelfde caleidoscopische verzameling, waar hij naar hartenlust facetten aan toevoegde zodat er telkens nieuwe verbindingen ontstonden.'

Die Comédie Büchienne dus.

Dat is een perfect verdedigbare wijze om het verzameld leven van Boudewijn Büch in kaart te brengen. Of hij zijn gedichten en romans nu op zijn eigen - al dan niet gefantaseerde - leven baseerde? Of zijn passie voor de dood, voor Sylvia Plath, Goethe natuurlijk en het afrekenen met de 'hel' die het jeugdgesticht was, nu terugging op echte levenservaringen of een bijeengesprokkelde realiteit? Het doet er weinig toe.

►De Wereld van Boudewijn Büch: 176 afleveringen lang een kijkcijferhit. Beeld RV

Zelf schreef hij: 'Het is allemaal echt gebeurd. Maar de vormgeving is anders. Taalgebrek. Zo praat ik louter leugens goed.'

De verbeelding van personages en verhalen werden verbeeldingen van zijn eigen personage. De verbeelding van wat het leven zou kunnen zijn. En waarom verzamelde die kleine vreemde man die 'het liefst zijn eigen leven wilde herschrijven' dat bestaan? Hij zei het zelf: 'Ik heb de keuze tussen keihard doortypen of gek worden'. En elders: 'Ik moet schrijven, als therapie, om me van de totale gekte af te houden'.

Waren al die boeken geweldig? Neen hoor, maar sommige wel.

Het dodo-botje

16 mei 2000, voor de tweede keer rijden we naar Amsterdam voor een gesprek met Boudewijn Büch. De eerste keer was dat in 1992 gebeurd, toen mocht er geen fotograaf mee, zonde: zijn bibliotheek in De Koning van Zweden blijft de mooiste plaats ooit waar ik iemand mocht interviewen.

In 2000 mag fotograaf Luc Daelemans wel mee, zo blij is Büch met De kiezen van de keizer, een verhaal dat hij in opdracht van het Gallo-Romeins Museum in Tongeren schreef en waarvoor Daelemans de foto's maakte. Uitzonderlijk geeft hij nog eens een interview, maar niet in zijn huis. "Mag niet van de verzekeringen", zegt hij. "Mijn collectie is te veel waard. Ze willen die niet meer op foto in een krant zien."

Het gesprek zelf zit in de herinnering met vooral bijzonder veel zenuwen, de immer gedreven Büch die gepassioneerd vertelt over al die reizen, die uithaalt naar Jeroen Brouwers en Reve en Guido Gezelle looft. Maar de titel wordt: 'Ik trek me steeds meer terug'. En ergens zegt hij: 'Ik voel me buitengewoon ongelukkig en ik weet niet wat ik er aan moet doen. Het verzamelen, de suppoost worden van mijn eigen museum, dat is nog de enige zekerheid die ik heb. Dat ik thuis mijn spulletjes bewaak. Maar voor wie en voor wat, dat weet ik niet meer.'

'Boudewijn ook koekje wassen': het eerste citaat van de toen 3-jarige Büch in de pers. Beeld RV

Wie weet wat nog? Boud lezen helpt en dompelt je onder in, jawel, de wereld van Boudewijn Büch. In de man die liedjes achterna reisde en beteuterd moest zeggen dat in het Amarillo van Neil Sedaka's 'Is This the Way to Amarillo' geen bal te beleven viel.

Of die, en Rovers noemt het terecht een hoogtepunt, aan de directeur van het Mauritius Institute durfde te vragen: 'So perhaps you can give me one little bone', toen die hem een paar botjes van de uitgestorven dodo's toonde. En die hij kréég. De blik die dat opleverde, is een onvergetelijke scène. Schrijft Rovers: 'Dankzij die verwondering zorgde Boudewijn ervoor dat de vergeten loopvogel opeens een landelijke bekendheid werd.'

Eva Rovers,Boud - Het verzameld leven van Boudewijn Büch (1948-2002), Prometheus, 580 p., 29,90 euro. Beeld RV

Maar nog veel belangrijker is wat dan volgt.'Jaren later kwamen David en Thomas (twee medewerkers van Büchs programma, RVP) erachter dat het befaamde botje van een landschildpad was, waar ze hard om moesten lachen: 'Wat maakt dat nou uit? Het was zijn fascinatie en die bracht hij over.'

Dat was de magie van Büch. Het is ook de magie van Boud.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234