Zondag 20/10/2019

Film

De lessen van het kwaad: boek'HhhH' vertaald naar film

Reinhard Heydrich.

De Nederlandse publieke omroep VPRO begint een 7-delige tv-serie naar aanleiding van het spraakmakende boek HhhH, over nazibrein Reinhard Heydrich. 

Zeg eens eerlijk, weet u wie Reinhard Heydrich was? Ja? Dan heeft u uw geschiedeniskennis goed op orde. Maar veel mensen zegt die naam niets. Mensen die heus wel weten wat er in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd. Adolf Hitler, ja, dat is natuurlijk vanzelfsprekend. En ze weten waarschijnlijk ook wel wie Himmler was, of Göring, of Goebbels. Maar Heydrich? Hmm... nee.

Terwijl Reinhard Heydrich, "de beul van Praag", "het blonde beest", misschien wel het belangrijkste nazikopstuk was. Hij was de leider van de Sicherheitsdienst, de geheime dienst van nazi-Duitsland. Was samen met Himmler het brein achter de Nacht van de Lange Messen in 1934. Hij regisseerde de nepaanval van 'Poolse soldaten' op een Duits radiostation, die Duitsland het excuus gaf Polen binnen te vallen en zo de Tweede Wereldoorlog te beginnen. Maar bovenal was hij de sterke man achter de Endlösung, het plan alle Joden in Europa te vernietigen.

Als u niet van Heydrich gehoord heeft, is dat waarschijnlijk omdat hij in 1942, midden in de oorlog, op 38-jarige leeftijd om het leven kwam na een aanslag op zijn leven in Praag. Als u dat allemaal wel wist, heeft u mogelijk het boek HhhH -  Himmlers hersenen heten Heydrich - gelezen van de Franse schrijver Laurent Binet. Dat boek, waarin Binet het verhaal vertelt van Heydrich en Jozef Gabcík en Jan Kubiš - de Tsjechische verzetsstrijders die de aanslag pleegden -, en waarin hij worstelend met zichzelf feiten en fictie reconstrueert, is nu door regisseur Roel van Broekhoven voor de VPRO bewerkt tot een zevendelige documentaire vertelling.

Sterk verhaal 

Toen hij jaren geleden Binets boek las, stond regisseur Van Broekhoven versteld. "Ik vond het zo'n verschrikkelijk goede manier om dit verhaal te vertellen. Het verhaal is op zichzelf al heel sterk, maar de benadering van schrijver Laurent Binet is prachtig."

Van Broekhoven doelt op de manier waarop Binet het verhaal in HhhH vertelt. Hij schreef niet alleen de geschiedenis van Heydrich en de aanslagplegers op, maar romantiseerde ook personages, bedacht verhaallijnen, benoemde en betwijfelde zijn eigen rol als schrijver in het geheel en liet feiten en fictie met elkaar dansen in de schaduw van het grote verhaal. "Laurent maakt zo de lezer bijna tot medeplichtige."

Vier jaar geleden zocht Van Broekhoven contact met de uitgever van Binet en nu zitten de twee naast elkaar in een druk café. Binet was nauw betrokken bij de opnamen - hij speelt in de tv-serie de rol van de schrijver - en kwam daardoor op plekken en sprak met mensen die hij voor zijn eerdere research van het boek nooit had gezien. 

Rome 1937. Derde persoon is Reinhard Hendrich. Naast hem staat Heinrich Himmler. Beeld ©MP/Leemage

Strijd tussen feit en fictie 

Waar het eerder niet was gelukt de voormalige woning van Heydrich in Praag te bezoeken, kreeg hij daar nu wel toestemming voor. Hij stond plotseling ineens in de balzaal waar Heydrich vroeger schermde en sprak met een voormalige bediende van het nazi-kopstuk. "Ontroerend" en "indrukwekkend" noemt Binet die ontmoetingen met plekken en personages die hij eigenlijk al kende van zijn boek.

Voor Van Broekhoven was het de uitdaging om de strijd tussen feit en fictie, tussen heden en verleden en de werkelijke geschiedenis, zoals Binet het allemaal in HhhH opschreef, te vertalen naar beeld. "Ik wilde dat kopiëren, maar dat was moeilijk omdat je niet alles wat een schrijver doet in beeld kan brengen. Aanvankelijk dachten we dat Laurent de gids moest zijn, net als bij de andere reisseries van de VPRO. Maar dat was een naïef idee. Hij had daar helemaal geen tijd voor, en bovendien: hij is geen presentator en wil het ook niet worden. Andere mensen zouden zich vereerd voelen om de tv-presentator uit te hangen, maar voor Laurent was het een nachtmerrie." Binet: "Nou ja, het was geen droom van me."

Van Broekhoven loste het op door het verhaal vanuit het perspectief van de verschillende hoofdrolspelers wordt verteld, en waarbij elk personage steeds met 'jij' wordt aangesproken. Bij Heydrich is Harmke Pijpers de verteller, het verhaal van de Tsjechische aanslagplegers wordt verteld door Martin Simek en Van Broekhoven zelf neemt het perspectief van De Schrijver voor zijn rekening. Voor HhhH maakte Van Broekhoven uitgebreid gebruik van archiefmateriaal, ook uit films.

Het personage van Reinhard Heydrich wordt vertolkt door de Duitse acteur Detlef Bothe, die al vaker de rol van Heydrich vertolkte. Om het spel tussen geschiedenis, fictie en feit te illustreren - en het allemaal nog wat ingewikkelder te maken - liet Van Broekhoven Bothe in een nazi-uniform onder andere door het moderne Praag en München lopen. "Wij waren een beetje bang dat, zeker in Praag - waar Heydrich een tijd woonde en stierf -, mensen kwaad zouden worden. Maar mensen moesten erom lachen en wilden met hem op de foto."

Aanslag Parijs in verfilming

Hoewel Van Broekhoven voor de verfilming voor het grootste gedeelte trouw bleef aan Binets boek, zijn er hier en daar verschillen. Zo neemt Van Broekhoven in de derde aflevering de aanslag in het Bataclantheater in Parijs mee als hedendaagse vergelijking met de nazipraktijken van toen, zoals de moordpartij in een kerk tijdens de jacht op de mannen die de aanslag op Heydrich hadden gepleegd. Die vergelijking komt niet voor in het boek van Binet. Niet alleen omdat het boek lang voor de aanslagen in november 2015 werd geschreven.

Maar zelfs als Binet het erin had kunnen verwerken, had hij dat niet gedaan. "Ik snap dat het verleidelijk is die vergelijking te maken, maar ik betwijfel of nazi's en islamisten hetzelfde zijn. Ik voelde die vergelijking gewoon niet. Misschien was dat ook omdat het allemaal heel vers voor mij was en ik dicht bij de Bataclan woon. Het ligt gevoelig en de vergelijking is misschien ook een beetje te makkelijk. Ik weet het nog steeds niet."

Het is niet de enige lijn die in HhhH tussen het verleden en heden getrokken wordt. Zo is er het verhaal van de boot met 900 Joodse vluchtelingen uit Duitsland die door de Verenigde Staten in 1939 werd teruggestuurd naar Europa, omdat er misschien wel een paar slechteriken tussen konden zitten. Diezelfde taal hoor je toen de Amerikaanse president Donald Trump het inreisverbod voor mensen uit een zestal islamitische landen erdoorheen probeerde te krijgen.

Poetin met Stalin vergelijken

Of neem de annexatie van Sudetenland door nazi-Duitsland in 1938. Sudetenland was het deel van Tsjechoslowakije met overwegend Duitstalige inwoners. Hitler zette hen op tegen de Tsjechoslowaakse regering en toen de opstand eenmaal compleet was, eiste Hitler annexatie van Sudetenland. De overeenkomsten met de annexatie van de Krim door Rusland in 2014 - waarbij, samengevat, pro-Russische Krim-bewoners in opstand kwamen tegen de nieuwe Europagezinde regering van Oekraïne, Rusland vond dat het 'zijn' burgers moest beschermen en uiteindelijk de Krim inlijfde - dringen zich onmiddellijk op.

De Russische president Vladimir Poetin Beeld epa

Maar ook die vergelijking wilde Binet niet maken. "Roel wilde dat ik Poetin en Hitler met elkaar vergeleek, maar dat kán niet. Misschien kun je Poetin met Stalin vergelijken. Het verschil tussen Stalin en Hitler was dat Stalin niet gestoord was. Hitler wel. Stalin was slim. Ik denk ook dat dat de reden was dat Rusland de oorlog gewonnen heeft: dat Hitler zo paranoïde was geworden dat hij zijn eigen generaals niet meer vertrouwde. Stalin deed het tegenovergestelde, hij gaf de militair-strategische verantwoordelijkheid meer en meer aan anderen. Het spel van vergelijkingen maken is leuk, maar je moet voorzichtig zijn."

Maar hoe kijkt iemand die dit deel van de geschiedenis zo uitgebreid heeft bestudeerd en beschreven, dan aan tegen het heden? "Er is iets soortgelijks aan de hand als in de jaren dertig", verzucht Binet. "Je hebt een krankzinnige aan het hoofd van het machtigste land ter wereld. Dus here we are, snap je? Hahaha."

Het is een wanhopige lach. "Natuurlijk is het eng. Ik ben best bang. Niet alleen door Trump. We zitten in dezelfde situatie als de jaren dertig, maar nu spelen ook nog ecologische kwesties een rol. Ik denk dat de situatie van nu zelfs gevaarlijker is. We hebben veel meer manieren om onszelf te vernietigen. We kunnen vernietigd worden door Trump, aangevallen worden door islamisten, we kunnen de planeet zelf vernietigen, dus ja, natuurlijk ben ik bang. Het zou me niet verbazen als alles binnen twee generaties tot een einde komt. De geschiedenis herhaalt zich en is altijd een les voor het heden. Maar meestal luisteren mensen niet. Het is een les die niemand leert."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234