Zondag 19/01/2020

Kunst

De kunst van kernrampen: hoe moeten we omgaan met het nucleaire tijdperk?

Susan Schüppli brengt in 'Trace Evidences' de radiologische landschappen in kaart van Tsjernobyl, Forsmark (Zweden) en Fukushima, en probeert zo vat te krijgen op de materiële fall-out Beeld rv © Polly Yassin

Met een geigerteller in de hand door een expo lopen? Het lijkt geen overbodige luxe in het Hasseltse huis voor actuele kunst Z33. In ‘Perpetual Uncertainty’ onderzoeken hedendaagse kunstenaars hoe we moeten omspringen met het nucleaire tijdperk en de lange naweeën van radioactiviteit.

'Radioactivity/Is in the air for you and me/Radioactivity/Discovered by Madame Curie.' Naïeve, bijna optimistische songteksten waren het die Kraftwerk in 1975 de wereld instuurde. Maar in latere remixes van het iconische ‘Radioactivity’ klonk het helemaal anders: 'Chernobyl, Harrisburg, Sellafield, Hiroshima. Stop radioactivity.' Rampscenario’s lieten de nucleaire bubbel al langer uit elkaar spatten, terwijl discussies over de opslag van radioactief afval in ondergrondse sites hoog blijven oplopen. Voeg daar het verbale tromgeroffel tussen Donald Trump en Kim Jong-un over hun nucleair wapenarsenaal aan toe, en je hebt een hoogst prangend thema dat mondiaal voor angst en onzekerheid zorgt.

Een kwestie die ook hedendaagse kunstenaars intens bezighoudt, zo verzekert Ils Huygens van de Hasseltse Huis voor Actuele Kunst Z33. “In ons project Nucleair Culture confronteren we al een hele tijd kunstenaars, experts en wetenschappers over het zogenaamde 'nucleaire antropoceen', het onomkeerbare feit dat de mens onze planeet met radioactieve straling heeft gecontamineerd. En dat we daar duizenden jaren mee opgescheept zitten, gezien de trage afbraaktijd van uranium. Dat zorgt voor een nieuwe geologische laag in het fossielenbestand van de aarde.”

Het onderzoeksproject mondt nu uit in een ambitieuze expo. Perpetual Uncertainty gaat de ongemakkelijke vragen niet uit de weg en probeert het vaak ongrijpbare en onzichtbare van radioactiviteit te vatten in ontregelende video’s, installaties en foto’s. Kern- en vertrekpunt is de ronde tafel van James Acord (1944-2011). De Amerikaanse kunstenaar vocht als een van de eersten voor openheid over de langetermijnrisico’s van nucleair materiaal. Zo bracht hij kernwetenschappers, ingenieurs en milieuactivisten samen. Nu fungeert zijn tafel als plek waar het publiek zich kan informeren.

Isao Hashimoto inventariseerde 2.053 atoomontploffingen tussen 1945 en 1998 op een geanimeerde landkaart. Beeld Isao Hashimoto

“Deze expo wil uitdrukkelijk ook aan bewustmaking doen”, benadrukt Huygens. “We zitten hier tenslotte amper 44 kilometer van de site met categorie A-afval die in Dessel wordt aangelegd. De Belgische kunstenares Cécile Massart borduurt voort op Acords pleidooi, onder meer in haar reeks Laboratoires, waarvoor ze ook samenwerkte met nucleaire instellingen.” Veel kunstenaars voeren in deze expo een soort sporenonderzoek uit. Susan Schüppli brengt in Trace Evidences de radiologische landschappen in kaart van Tsjernobyl, Forsmark (Zweden) en Fukushima, en probeert zo vat te krijgen op de materiële fall-out. Het resulteert in bedrieglijke esthetica.

Vooral de slagschaduw van Fukushima en Tsjernobyl laat zich sterk voelen doorheen de expo in de omgebouwde begijnhofruimtes. Opvallend veel Japanse kunstenaars proberen een bedding te vinden voor het nucleaire trauma. Kunstenaar Kota Takeuchi voert bijvoorbeeld de ‘vingerwijzende arbeider’ op die aan het werk was in de kerncentrale van Fukushima na de meltdown in maart 2011. De arbeider filmde zichzelf, wijzend naar een van de vele webcams op de site. Het werd een van de iconische beelden van de ramp. 

Shimpei Takeda legde dan weer de radiologische situatie vast van plaatsen rond de Japanse Tohoku-regio. Ze stelde fotogevoelig materiaal direct bloot aan de sporen van straling, afkomstig van besmette omgevingsdeeltjes. Het leidt tot bedrieglijk sensuele, haast tedere beelden. Shuji Akagi registreert in zijn fotoreeks Fukushima Traces, 2011-2017 de gevolgen van de zeebeving en de meltdown. Duizenden foto’s tonen de verwijdering van de bovengrond en bestrating doorheen de hele stad, nu opgeslagen onder plastic kappen. Dag in dag uit leeft de bevolking met de geigerteller in de aanslag.

Verhelderend en tegelijk beangstigend is de geanimeerde landkaart van de Japanse kunstenaar Isao Hashimoto. Hij inventariseerde 2.053 atoomontploffingen die plaatsvonden tussen 1945 en 1998, van de Trinity-test van het Manhattan Project in Los Alamos, tot de Pakistaanse nucleaire tests van mei 1998. Doel: het onderstrepen van de waanzin van kernwapens. Een update lijkt zich onmiskenbaar op te dringen. 

Kroonluchters

Een van de visuele hoogtepunten van de expo is Crystal Palace, de van uraniumglas en UV-lampen gemaakte kroonluchters van Ken & Julia Yonetani uit 2013, ook al geïnspireerd door Fukushima. “De 31 kroonluchters stellen de mondiale kernmachten voor, de grootte van elke luchter staat in verhouding tot het aantal operationale kerncentrales”, zegt Huygens. In Z33 zijn er zes van te zien. “Telkens weer merk je hoelang de media de nucleaire drama’s doodzwegen en de bevolking in het ootje namen”, zegt Huygens. “Ook met dat gegeven zijn kunstenaars aan de slag gegaan, zoals Kota Takeuchi, die de verwarring in de Japanse media destijds vastlegde.”

Tsjernobyl is alomtegenwoordig in deze rijke en beklemmende expo. Onschuldig oogt bijvoorbeeld de doos met de laatste film die werd vertoond in de Pripyat-bioscoop vlak voor de kernramp in april 1986. Kunstenaarsduo Eva en Franco Mattes gingen die ter plekke opsporen. Een sfeer van dreiging is nooit weg in de Z33-ruimtes, voor de gelegenheid passend gelardeerd met een ‘nucleaire playlist’ van Micha Volders en Tim Geelen, met musici die zich lieten begoochelen door het ooit volop heersende vooruitgangsoptimisme rondom kernenergie.

Van 17/9 tot 10/12 in Z33, Hasselt. z33.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234