Woensdag 02/12/2020

Reportage

De jaren 90: toen de toekomst ons nog toelachte

Beeld Studio DM

Alles komt terug, dus ook de nineties. We smachten naar een wereld zonder sociale media maar mét TMF, zo ziet ook onderzoeker en auteur Corinne van der Velden. Waarom maakt ‘the last great decade’ juist nu zoveel los?

Wat weet u over de jaren negentig? Tamagotchi’s! Nike Air Max! Britney Spears! De macarena! Gekkekoeienziekte! Stop de klok! Vijf goede antwoorden, maar wist u ook dat 1990 ondertussen even ver van ons verwijderd is als 2050? Nee werkelijk, stop die klok. Weinig zo confronterend als oud genoeg zijn om je vormende jaren weer in zwang te zien komen. Zeker omdat de nineties vandaag nog steeds springlevend zijn, en helemaal niet als dertig jaar geleden voelen. Jongeren lopen rond met plateauzolen en houden onlinequizzen over welk Friends-personage hun soulmate is. Modeontwerpers nemen grunge zelfs niet eens subtiel als inspiratiebron en sturen onderjurken, geruite hemden en legerlaarzen over de catwalk. In 2018 zijn er dubbel zoveel shoegaze-platen uitgebracht (of heruitgebracht) als in de hoogdagen van 1996. Bekende You­Tubers openen voor miljoenen kijkers pakjes Pokémon-kaarten; McDonald’s verkoopt opnieuw de Surprise Happy Meal, met nineties-speeltjes als Hot Wheels, Power Rangers en My Little Pony; fastfashionketens stockeren T-shirts van 2Pac, Bugs Bunny en Teenage Mutant Ninja Turtles; en zowel de Spice Girls als de cast van Full House hielden de voorbije jaren een reünie.

Tamagotchi.Beeld rv

In 2019 stak Microsoft de Apple-hipsters de loef af door de Office-assistent Clippy opnieuw aan zijn software toe te voegen, en bracht men zelfs een documentaire (!) uit over de suggestief knipogende paperclip. Datzelfde jaar vulde Marvel zijn universum aan met de langverwachte Captain Marvel-film waarin het hoofdpersonage naar de jaren negentig reist en waarin pagers, AltaVista en videotheekketen Blockbusters dienstdeden als totems van de tijdsgeest op muziek van No Doubt, TLC, Garbage en Alanis Morissette. Die laatste had in rampjaar 2020 normaal een verjaardagstournee voor haar album Jagged Little Pill op de planning staan en ook de comeback van Pavement op het Spaanse festival Primavera werd aan lockdown­banden gelegd. In plaats daarvan kregen we de hitsingle van de 19-jarige Beabadoobee, die in ‘I wish I was Stephen Malkmus’ zingt over een band die succesvol was toen zij nog niet verwekt was.

Jep. De nineties zijn de laatste jaren zodanig ‘in’ dat er momenteel heel wat semantische discussies plaatsvinden over wie zich de geuzennaam ninetieskid eigenlijk mag toe-eigenen. Zijn het zij die geboren zijn in de jaren negentig, zij die ki(n)ds waren in de jaren negentig of zij die effectief de jaren negentig belééfd hebben?

Where were you while we were getting high

Als millennial die met vreugde alles wat haar kindertijd heeft vormgegeven online terugvindt, is het moeilijk om te accepteren dat deze herleving louter te verklaren valt door de cyclische natuur van ‘retro’. Dat het gewoon het zoveelste decennium is dat wordt verheerlijkt, louter omdat het lang genoeg geleden is waardoor de scherpe randjes zijn afgesleten, net zoals onze (groot)ouders dat deden met de jaren zestig, zeventig en tachtig. Er moet meer aan de hand zijn. Is alles wat de jaren negentig hebben voortgebracht (inclusief wijzelf) niet gewoon écht heel erg bijzonder?

Spillie wint ‘Big Brother’ Vlaanderen, seizoen 1.Beeld Gary BREYSSEM N1371

Ook de Nederlandse journalist en Hogeschool van Amsterdam-docent Corinne van der Velden, eveneens een millennial, merkte een groeiende interesse voor relieken uit haar jeugd, en ging op onderzoek naar wat dat tijdperk nu eigenlijk zo bijzonder maakte. Het resultaat tekent ze op in het nieuwe boek Negentig, waarin ze onder meer via gesprekken met (Nederlandse) popculturele fenomenen uit die tijd een nieuw verhaal over de nineties noteert.

“Het idee begon te rijpen nadat ik een college over reality-tv had gegeven”, zegt Corinne van der Velden. “Het leek me nuttig om in die les de allereerste aflevering van Big Brother ooit te laten zien. Een aflevering die overigens volledig op YouTube staat. Ik had mijn studenten al helemaal warm gemaakt, vertelde hun dat dit hét programma was waar ik destijds voor thuis bleef, dat het ongelooflijk veel oproer veroorzaakte. En toen speelde ik het filmpje af. God, wat schaamde ik me. Dat was zó ontzettend saai. Er werd een bed verplaatst, voor de rest hingen ze gewoon wat rond. Mijn studenten vroegen na afloop terecht waarom ze dit moesten bekijken en ik kon enkel stamelen dat het ‘vroeger heus wel echt heel erg cool was’.”

Tonya Cooley in MTV's 'The Real World'.Beeld MTV

Toen Van der Velden er thuis met rode wangen over nadacht besloot ze dat ze nog steeds in haar recht stond. Vandaag heeft ieder tv-programma een reality-aspect, maar Big Brother was samen met The Real World op MTV de baanbrekende grondlegger. Bovendien was het de eerste keer dat het internet aan een televisieprogramma gekoppeld werd. “Ik realiseerde me dat de nineties een tijdperk waren met ontzettend veel eerstes. De mobiele telefoon, muziekzenders speciaal voor jongeren zoals TMF, het internet, Nederlandstalige soaps... Ik herinner me nog goed hoe ik het eerste setje euromunten thuis opgestuurd kreeg en ik echt dacht dat ik de toekomst in handen had. Die Europese droom, dat was iets magisch, hè. Ik ging toen ook voor het eerst met mijn ouders met het vliegtuig op vakantie, en tegelijkertijd kwamen via fastfoodketens en populaire sitcoms de Verenigde Staten ook heel wat dichterbij. Stel je voor, een periode waarin Amerika cool was en de EU sexy”, lacht Van der Velden.

“Wat zo bijzonder is aan de jaren negentig, is hoe goed alles bewaard is gebleven en hoe toegankelijk het nog steeds is”, zegt de auteur. “Ik kan The Fresh Prince of Bel-Air gewoon streamen en ik hoef enkel nieuwe batterijen in mijn oude Nintendo Game Boy Color te stoppen om het gevoel van toen weer op te roepen.”

Nintendo Gameboy.Beeld rv

Dat schrijft ook de Canadese journaliste Randi Bergman, die in 1998 als dertienjarige een tijdscapsule vol met persoonlijke bezittingen propte, van Spice Girls-stickers en filmtickets voor Titanic tot papiertjes van haar favoriete snoep. In 2017 besloot ze het ding weer te openen en de inhoud op Instagram te delen. Er kwam zoveel reactie op dat ze met een eigen podcast, ‘Capsule 98’, op de proppen kwam. “Een van de hoofdredenen waarom nineties-nostalgie zo overheerst (in vergelijking met seventies-idolatrie bijvoorbeeld), is dat millennials zich er nu volledig in kunnen onderdompelen op een manier die vroeger niet mogelijk was”, zegt Bergman. Het is een unieke positie: twintigers en dertigers zijn jong genoeg om hun volledige jeugd in goede kwaliteit online vereeuwigd te zien, maar oud genoeg om zich ook nog een periode zonder internet te herinneren.

The Spice Girls.Beeld EPA

In an MMMbop it’s gone

De jaren negentig waren niet alleen een tijdperk van heel wat eerstes, maar ook van bijzonder veel laatstes. “The last truly great decade”, noemde rapper Vanilla Ice de nineties in het magazine Rolling Stone. “How would you look back at 2000 to 2017 and remember anything? Er is geen muziek, geen popcultuur, geen mode die een generatie definieert.” Een tikje dramatisch natuurlijk, maar er is wat van aan. Collectieve cultuurbeleving is aan banden gelegd; je kunt vandaag de speelplaats niet meer indelen in de rockers en de ravers. Het internettijdperk maakte ons gulziger. Waar we vroeger enkel investeerden in cd’s van de bands die we écht goed vonden, kunnen we vandaag ‘for lolz’ een eurodancesingle streamen zonder dat het ons iets kost. Dat zorgt ervoor dat we meer ruimte hebben om dingen te ontdekken die buiten ons ‘hokje’ vallen, waardoor subculturen en guilty pleasures nagenoeg zijn verdwenen. Jonge twintigers hebben vandaag geen themafeest als I Love The Nineties nodig als excuus om loos te gaan op de Vengaboys, maar die omnivore houding ten opzichte van cultuur zorgt er wel voor dat het rabiate fan-zijn is afgezwakt.

Wachten naast de radio tot je favoriete nummer voorbijkomt om dan op ‘Record’ te duwen en die zelfgemaakte cassettebandjes (inclusief flarden reclame van verzekeraars en intro’s van radiopresentatoren) vervolgens grijs te draaien. Op de speelplaats komen en weten dat iedereen over dezelfde tv-programma’s zou praten, omdat je maar een handvol zenders kon ontvangen. Liedjesteksten en foto’s van knappe acteurs uit tijdschriften knippen en bijhouden in een map omdat Google nog niet bestond.

Onder de tieners van vandaag zijn er allicht maar weinigen die de film die ze op hun laptop bekijken woord voor woord kunnen lippen, simpelweg omdat ze vanwege het enorme aanbod een prent nooit dertig keer hóéven te zien. Zeventig procent van mijn mediatheek bestaat momenteel uit blinkende schijfjes die ik nooit fysiek opzet – met dank aan Netflix en Spotify – maar die ik ook nooit zou kunnen wegdoen omdat ik er zo lang voor heb gespaard en er zo intens van heb gehouden.

If it makes you happy it can’t be that bad

Ook daarom hypen we nog steeds bands als Weezer en Pearl Jam en films als Jurassic Park en Space Jam. Want ja, de nineties waren de gouden jaren van Nirvana en Radiohead, van boeken als American Pastoral en Infinite Jest, van Shawshank Redemption en Pulp Fiction, van de Sopranos en Seinfeld, maar ook van r&b-zanger Sisqó, Scary Movie en Jerry Springer. De connectie is diep. Iéder souvenir, álles van de nineties, wordt met evenveel zorg afgestoft in ‘throwback’-artikels die duchtig verorberd worden door mensen met smaak, zonder smaak, of die net hun smaak verloren hebben.

Bill Murray, Bugs Bunny en Michael Jordan in 'Space Jam'.Beeld SBS

Het is immers niet zo gek dat we ons te midden van coronagolven vastklampen aan retro-relikwieën als aan een massief houten deur die tussen de restanten van de Titanic dobberde. Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat je in nostalgie wentelen een haast natuurlijke reflex is om negatieve gebeurtenissen, grote stress of maatschappelijke veranderingen de baas te kunnen. “Eigenlijk is nostalgie een indrukwekkende truc van ons brein om terug te keren naar een evenwichtige ­gemoedstoestand”, zegt Tim Wildschut (sociaal psycholoog aan de universiteit van South­ampton, ­gespecialiseerd in onderzoek naar nostalgie) aan Goed Gevoel Magazine. “Het ­corrigeert je negatieve stemming.”

Nostalgie zorgt er niet alleen voor dat we even aan fijne dingen denken, het zorgt er ook voor dat we ons meer verbonden voelen met anderen (met wie je die herinneringen hebt beleefd of die van dezelfde dingen blijken te houden als jij) en dat we een soort mentaal houvast hebben. “Nostalgie kan je geruststellen. Het helpt je om het verband te zien tussen de persoon die je in het verleden was, die je nu bent en die je in de toekomst zal zijn”, zegt Wildschut ook nog. “Als je merkt dat je nog steeds dezelfde muziek leuk vindt, nog altijd evenveel belang hecht aan bepaalde vriendschappen, nog steeds van absurde humor of atletiekwedstrijden houdt, herken je jezelf. Ook al ben je in deze coronatijd misschien wel even anders, uiteindelijk zul je straks nog steeds diezelfde persoon zijn.”

We’ve got the dreamers’ disease

Het staat vast dat we onze eigen jeugd altijd door een roze bril zullen zien. Toch ben ik niet de enige die met vochtige ogen terugdenkt aan het laatste decennium van het voorgaande millennium. The Last Great Decade, zo luidde de titel van de drie­delige documentairereeks over de nineties die vijf jaar geleden uitkwam op National Geographic Channel, en die bij de eerste uitzending een recordaantal kijkers voor de zender wist te lokken dankzij mensen die zich nog herinnerden wat het is om voor een tv-programma thuis te blijven. De jaren negentig markeerden het einde van de apartheid en de val van de Muur, de hoogdagen van xtc, de komst van Viagra en Prozac en de ontwikkeling van combinatietherapie als doorbraak in de behandeling tegen aids. België werd een federale staat, ruimtetelescoop Hubble speurde de oneindigheid van ons heelal af en er werd zowaar een schaap gekloond.

Hiep hiep Viagra.Beeld AP

Uiteraard hadden de jaren negentig ook hun horrorverhalen, al werden we daar niet zoals nu via constante Breaking News-updates voortdurend van op de hoogte gehouden. Er waren bloederige burgeroorlogen in de Balkan en Oost-Afrika en ook de ontbinding van de voormalige Sovjet-Unie verliep niet zonder slag of stoot. Er was de dioxinecrisis en de gekkekoeienziekte, Zwarte Zondag en het ontstaan van lettertype Comic Sans. Toch was de overkoepelende teneur optimistisch, mede dankzij de Oslo-akkoorden tussen Israël en de Palestijnen, het Joegoslavië- en Rwanda-tribunaal en de oprichting van het Internationaal Strafhof. Marc Dutroux werd gevat en het cordon sanitaire werd opgericht.

Het einde van de Koude Oorlog, het kernstopverdrag en de globale democratiseringsgolf stemden de bevolking en beurzen hoopvol. President George H.W. Bush sprak van “een nieuwe wereldorde”. De idee dat ideologische conflicten voortaan tot het verleden zouden behoren en we een toekomst van een wereldwijde “liberale vredesdemocratie” tegemoet zouden gaan, gemarkeerd door technologische, ideologische en economische vooruitgang, werd bevat in de bestseller Het einde van de geschiedenis (1992) van politicoloog Francis Fukuyama.

Do you have the time to listen to me whine

Juist omdat we opgroeiden in een tijdperk van schijnbare overvloed en ongebreideld optimisme hebben millennials het vandaag moeilijk om de maatschappij te verteren. Waar zijn de jobs die ons beloofd waren toen we iets gingen studeren dat we ‘vooral graag moesten doen’ omdat we ‘alles konden worden wat me waar wilden’? Waar zijn de huizen die we zouden kunnen kopen als we maar hard genoeg ons best deden? Waar is die geslaagde multiculturele samenleving waar iedereen de mond van vol had? Waarom komen we nog steeds op straat voor dezelfde dingen als in de jaren zestig? Waarom lopen de dingen niet zoals ze ons dat voorspeld hadden?

Slachtoffers van BSE, de gekke-koeienziekte.Beeld AP

In A New Political Generation: Millennials and the Post-2008 Wave of Protest (2017) schrijft socioloog Ruth Milkman dat het activisme van de huidige twintigers en dertigers voortkomt uit het gevoel verraden te zijn door wat de maatschappij hun destijds voorhield.

Illusion never changed into something real’, voorspelde Natalie Imbruglia in 1997 al in haar monsterhit ‘Torn’. ‘Should’ve seen just what was there, and not some holy light.’ Het lijkt vandaag onnozel om te denken dat racisme en homofobie zichzelf wel zouden oplossen als we het maar konden weglachen in sitcoms en de Big Brother-tune met zinnen als ‘iedereen is mooi als je bent wie je bent’ in de Ultratop stemden.

A Declaration of Independence of Cyberspace die John Perry Barlow in 1996 opstelde was toen de ultieme opgestoken middenvinger aan de overheid; vandaag moeten we een beroep doen op diezelfde overheid om de megalomanie van de big tech aan banden te leggen.

Het optimisme en ongefundeerde geloof in financiële vooruitgang, de verregaande privatiseringen en de verheerlijking van de Gordon Gekko’s van de wereld zouden onder meer de kredietcrisis van 2008 veroorzaakt hebben, schreef Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz in zijn Roaring Twenties: Why We’re Paying the Price for the Greediest Decade in History (2004). Historicus Tony Judt beschrijft de jaren negentig in Reappraisals: Reflections on the Forgotten Twentieth Century (2008) dan weer als ‘a decade and a half of wasted opportunity and political incompetence on both sides of the Atlantic’, waarin hij onder meer de voedingsbodem voor de terroristische aanslagen en de verregaande polarisering in de ‘naïeve nineties’ legt.

You say I only hear what I want to

Ook Van der Velden schetst niet alleen het mooie weer over de jaren negentig, waarin de problemen die in de onderlaag sluimerden werden genegeerd “omdat men het vooral gezellig wilde houden”. “Het is natuurlijk heel naïef om te veronderstellen dat economische groei oneindig is, om te denken dat een goed boerende middenklasse de armoede niet kan uitdiepen, net zoals het naïef is om ervan uit te gaan dat technologie alles kan oplossen”, zegt de auteur. “Maar de andere kant van die medaille is dat die hoop en dat optimisme er wel voor hebben gezorgd dat mensen een soort drive hadden om dingen te verwezenlijken, om coalities aan te gaan of om meer ideeën uit te werken. Die naïviteit had ook iets moois en iets moedigs.”

Spongebob-meme.Beeld rv

Geschiedenis bestaat nu eenmaal niet in een vacuüm. De nineties vatten als een monolithisch blok dat overwegend goed of slecht, naïef of proactief is, is onmogelijk. “Elke typering van een periode die voortkomt uit één enkel perspectief is incorrect. Geschiedenis is chaos, het is een samenloop van allerlei dingen die we op verschillende manieren zin kunnen geven”, zegt cultuurhistoricus Tom Verschaffel (KU Leuven), die zijn studenten in het vak Publieksgeschiedenis onder meer inzicht geeft in hoe historische beeldvorming wordt bepaald. “In principe kun je met geschiedenis alle kanten op, dat is de kracht én het nadeel ervan. Het perspectief, wie die geschiedenis vertelt, is van belang en zal altijd meespelen in de manier waarop historische feiten uitgelicht of onderbelicht worden.”

Het is, kortom, niet onbegrijpelijk dat ik, een witte heteroseksuele cisvrouw uit de middenklasse, vertederd terugdenk aan mijn zorgeloze kindertijd en er lovende artikels over schrijf. En dat mijn collega’s met een vinger in de mode-, media- en cultuurpap dezelfde roze bril dragen wanneer ze beslissen over wat absolúút moet terugkomen. Dat deze burn-outgeneratie met statusjobs en statushobby’s verlangend terugblikt naar het tijdperk van de slacker waarin nietsdoen cool was en je soms helemaal onbereikbaar kon zijn. Het is ook niet toevallig dat de ninetiesrevival zich wijd verspreidt via socialmediakanalen als Instagram, waar millennials zo’n 65 procent van de gebruikers uitmaken en hun collectieve cultuurbeleving omzetten in een gemeenschappelijke taal, bestaande uit Spongebob-memes en filmpjes van een kat die lijkt te viben op de intromuziek van BAF-Brein, waarin je te lezen kreeg dat je je gekozen dvd uitsluitend in huiselijke kring mocht bekijken.

Het leken simpelere tijden, toen Sam Van Rooy (Vlaams Belang) nog gewoon een carrière als kinderboekenschrijver ambieerde en Frosties-cornflakes nog niet ontmaskerd waren als diabetes in een tijgerpak.

'Hey Arnold!'Beeld MTV NETWORKS

In de jaren negentig was onze grootste mondiale vrees het aanbreken van het nieuwe millennium – hoe onze computers daarop zouden reageren en hoe we ‘millennium’ nu eigenlijk moesten spellen – en verloren we de betekenis van het woord ‘ironie’ door te denken dat het ‘regen op je huwelijksdag’ betekent. In 2020 gaat de wereld gebukt onder een pandemie met een naam die ons favoriete zomerbier verpest en tekenen we het einde van ‘satire’ op nu de werkelijkheid iedere sketch overtreft.

Nostalgie is vandaag dus meer dan ooit zelf­behoud. In zijn boek Nostalgia: A Psychological Resource schrijft de Amerikaanse psychologieprofessor Clay Routledge dat mensen die teruggrijpen naar herinneringen uit het verleden om stressvolle periodes de baas te kunnen bovendien optimistischer zijn over de toekomst. Tot nader orde blijf ik dus Hey Arnold! bingen met een kom cornflakes op mijn knieën en Oasis in mijn oren.

Cause maybe it’s gonna be the thing that saves me’.

Voor wie nu écht back to nineties wil, stelden wij de ultieme playlist samen. Beluister ‘m hier

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234