Woensdag 29/06/2022

BoekenrecensieMichel Houellebecq

De gewiekste dolksteken van een beroepsprovocateur

Michel Houelle­becq beschouwt zichzelf ‘als een soort etnoloog’ in eigen land. Beeld BELGAIMAGE
Michel Houelle­becq beschouwt zichzelf ‘als een soort etnoloog’ in eigen land.Beeld BELGAIMAGE

In afwachting van de vertaling van Anéantir is nu de verspreide essayistiek van Michel Houellebecq (66) gebundeld in Nader tot de ontreddering. In deze herziene versie van De koude revolutie zijn recente stukken toegevoegd met soms boude stellingnames over Donald Trump en euthanasie.

Dirk Leyman

‘Feest heeft als doel ons te doen vergeten dat we eenzaam, ongelukkig en ten dode opgeschreven zijn. Met andere woorden, ons in dieren te veranderen”, noteert Michel Houelle­becq in het essay ‘Feest’, dat al uit 1996 stamt. En: “In werkelijkheid hoef je alleen maar te verwachten dat je je zult vermaken om zeker te weten dat je je stierlijk gaat vervelen. Het ideaal zou zijn om voortaan te weigeren naar feestjes te gaan.”

Het is een van die vele passages in Nader tot de ontreddering waarin de bedreven Franse illusieberover zijn pessimisme vlijmend etaleert. Dat belet niet dat je soms in een onbedaarlijke lachbui schiet. Sommige zinnen zijn akelig goed in hun droogbittere manier van observeren. Blijft de auteur van Anéantir dan toch de meest accurate koortsthermometer van onze condition humaine, gevangen “tussen ontspoord consumentisme en existentiële melancholie”, zoals Le Figaro zijn denkwereld ooit omschreef?

Twee derde van dit bijna 500 pagina’s tellende boek bestaat uit essayistische teksten, voorwoorden, ‘contemplaties’ of interviews die al eerder verschenen in De koude revolutie (2004). “De wereld is een zich ontplooiend lijden”, klonk het bijvoorbeeld in het opnieuw opgenomen ‘Leven, lijden, schrijven’ (1991), een rechtstreekse echo van de opvatting van de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer dat de wereld in essentie ‘wil’ is, maar het lijden nooit kan wegnemen. Deze emblematische tekst (met zinnen als: ‘Wees abject, dan bent u waarachtig’) blijft uiterst lezenswaardig voor wie Houellebecqs poëtica wil doorgronden.

De pagina’s van mijn exemplaar zijn al ­vervaarlijk vergeeld, dus een geactualiseerde editie kon geen kwaad. In het Frans verschenen als Interventions zijn – in wat nu Nader tot de ontreddering heet – zestien nieuwe teksten opgenomen, onder meer over euthanasie, Éric Zemmour, religie, Emmanuel Carrère en ­Donald Trump. Nieuw is het weliswaar ook al apart uitgegeven essay over Schopenhauer, met positivist Auguste Comte de “tweetaktmotor van zijn denken”, aldus vertaler en samensteller Martin de Haan. Die morrelde aan de volgorde en voorzag meer aantekeningen. Dat had nog beter gekund. Veel Nederlandstalige lezers haken wellicht af bij nogal particuliere kwesties die in de nevelen van de voorbije decennia wegzakten of vooral Fransen aanbelangen. Zegt de zaak-Vincent Lambert u iets en wie is Geoffroy Lejeune? Van sommige stukken valt de houdbaarheid te betwijfelen.

Plurk

Toch is Nader tot de ontreddering voor de liefhebber natuurlijk een onmisbaar patchwork van Houellebecqs humeuren en temperamenten, van cassante gedachten en voorkeuren, met soms merkwaardige titels als ‘Naar een semi-­rehabilitatie van de plurk’ of ‘Bodemprofielen’. We leren er ook uit dat hij vier pakjes sigaretten per dag rookt tijdens het schrijfproces en dat de voormalige agronoom zichzelf “als een soort etnoloog” in eigen land beschouwt. En dat de ontmoeting met Iggy Pop de mooiste van zijn leven was ­(bestaat geluk dan toch?). Of dat hij weleens een Pinkster­viering bijwoonde (hij begreep dat “de katholieke kerk veel te winnen heeft bij de atmosfeer daar”) en in de praktijk ­“ongeveer net zo ambigu is als zijn personages”. Nooit doen, dus: de glibberige auteur op één mening vastpinnen.

Altijd weer draaide Houellebecq met sardonische trefzekerheid het mes in de wonde. Het was zijn overtuiging dat de wereld cirkelt om “verlies, leed en het kwaad”. Steeds weer bracht de smeuïge waarnemer gewiekste dolksteken toe aan de moderne samenleving, maar ook aan het feminisme en de generatie van mei 1968, met romans als Elementaire deeltjes (1998), Platform (2002) en Mogelijkheid van een eiland (2005). Vreugdeloze maar toch begerenswaardige seks is een terugkerende drijfveer, want “het hoofddoel van de seksuele zoektocht is namelijk niet genot, maar narcistische bevrediging. (…)”

Heeft de kettingrokende beroepsprovocateur tegenwoordig aan stekeligheid ingeboet? Best mogelijk. Een ratjetoe van meningen rijst op uit de recentere teksten. En onmiskenbaar, vond ook tijdschrift Les Inrockuptibles, lijkt hij rechtser gedachtegoed te omhelzen, zoals wanneer hij ‘de jacht op de extreem­rechtse Éric Zemmour’ hekelt. Verder zijn er lange dialogen over religie, orthodoxie in de kerk, vol paradoxale inzichten: “Ik ben katholiek in die zin dat ik uitdrukking geef aan de gruwelijkheid van een wereld zonder God… maar alleen in die zin.”

Geruchtmakender was zijn stuk in Harper’s Magazine (december 2018) over Donald Trump, een “navrante pias”, maar ook iemand die “een gezonde wind liet waaien” door het handels­beleid en “de belangen van de hardwerkende Amerikanen” verdedigt. En zijn afkeer van de Europese Unie beviel Houellebecq ooit. Kortom, “president Trump lijkt me een van de beste presidenten die Amerika ooit heeft gekend”, maar “op het persoonlijke vlak is hij natuurlijk vrij walgelijk”. Ook zijn er losse flodders over corona en felle teksten tegen euthanasie, “om morele redenen”: “Tussen de eliminatie van het gruwelijke en het ongewenste zit maar één stap.”

Bijna ontroerend is de manier waarop hij – in een soort promotekst voor de pocketreeks J’ai lu – op het belang van lezen hamert. Houelle­becq als bevlogen leesbevorderaar, waarom niet? Toch is Nader tot de ontreddering bijwijlen een flipperkast van tegenstrijdige en dwarsige, maar soms ook te weinig onderbouwde ideeënballetjes. Is Houellebecq het serveren van meningen moe of spaart hij het precisiegeschut voor zijn romans?

Michel Houellebecq, Nader tot de ontreddering. De koude revolutie 2022, De Arbeiderspers, vertaling Martin de Haan, 480 p., 27,50 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234