Maandag 14/06/2021

Boekenrecensie

‘De eerste vrouw’: een moderne geschiedenis van vrouwen in Oeganda

null Beeld AFP
Beeld AFP

In De eerste vrouw schetst de Oegandese Jennifer Nansubuga Makumbi (1967) aan de hand van Kirabo een moderne geschiedenis van vrouwen in Oeganda. Het resultaat is een boek vol volkswijsheden en levenslessen.

Wie heeft vrouwen de macht ontnomen? Wie heeft mannen de macht gegeven? De jonge moederloze Kirabo zit vol vragen en zoekt de heks Nsuuta op. Zij zegt: ‘Ze verzonnen verhalen (…) Ja, verhalen waar-in onze heerschappij werd gerechtvaardigd. Eerst bedachten ze Kintu en maakten van hem de eerste mens op aarde. En wat betekent het als je de eerste bent?’ Kirabo: ‘Dat je de winnaar bent, en de leider. O, en de eigenaar.’ ‘Precies.’

De roman De eerste vrouw is een vervolg op Kintu (2014) waarin Makumbi de geschiedenis van Oeganda aan de hand van mannen schetst. Twee boeken als bakstenen waarmee ze een hiaat in de Oegandese literatuur probeert te dichten. Nee, aan ambitie schort het niet bij Makumbi.

De eerste vrouw begint in 1975, als Oeganda kreunt onder Idi Amin. Ondanks alle dreiging van zijn wrede regime heerst er veel feministische rebellie en wijsheid bij de vrouwen in Kirabo’s omgeving.

Kirabo woont in een dorp bij haar oma en opa, met andere kinderen die zij onder hun hoede hebben genomen. Haar vader Tom woont en werkt in de stad en wie haar moeder is, weet Kirabo niet. Wat ze wel weet, is dat ze anders is dan de anderen. Soms heeft ze twee ‘ikken’. Misschien is ze wel een heks, zoals Nsuuta, die alleen in een huisje buiten het dorp woont. Oma haat Nsuuta, omdat zij liefde aan het gezin zou hebben ontnomen: haar vader Tom ziet Nsuuta als zijn tweede moeder.

Voor Kirabo zit het leven vol geheimen: Wie is haar moeder? Waarom hebben Nsuuta en oma ruzie? Wat betekent het om vrouw te zijn? En: wat betekent het om de eerste vrouw te zijn?

In deze roman toon Makumbi de vormende kracht van mythes en verhalen. Ze laat zien welke invloed ze op een vrouw hebben, op een gemeenschap, een land – en hoe ze blijven doorwerken als niemand ze ontkracht. Ze rijgt de verbanden doorwrocht en intelligent aan elkaar.

Letterlijk verwijst ‘de eerste vrouw’ naar Nnambi, de vrouw van Kintu (vergelijkbaar met het westerse scheppingsverhaal over Adam en Eva). De eerste vrouw zou uit de zee zijn opgerezen, de eerste man was uit de aarde gekomen. Daarmee hadden mannen een argument om vrouwen macht te ontnemen. Vrouwen waren ontheemde wezens die ronddoolden op het land, dat in het bezit van mannen was. Zo werden ze de slaven van mannen.

‘De eerste vrouw’ verwijst ook naar de positie die vrouwen bij mannen en bij elkaar kunnen hebben. In deze roman zijn Kirabo’s moeder, die Nnambi blijkt te heten, Nsuuta, haar oma, Kirabo en haar jeugdvriendin Kiiba allemaal een ‘eerste vrouw’. Het is een kwestie van perspectief. Geschiedenissen trachten zich te herhalen, omdat de deelnemers zich niet aan de verhalen ontworstelen.

Het boek zit vol met volkswijsheden en levenslessen – met misverstanden en gevoel voor humor. Dat het feminisme een westerse uitvinding is, is een hardnekkig misverstand. Het Luganda, een belangrijke taal in Oeganda, heeft er het woord mwenkanokano voor. Dit is een onafhankelijke feministische stroming met een geheel eigenstandige traditie.

Met De eerste vrouw schreef Makumbi na Kintu nóg een wijs boek. Ik zou bijna zeggen: een geschenk. Alsof je er een paar wijze grootmoeders bij hebt gekregen.

Jennifer Nansubuga Makumbi,De eerste vrouw, Cossee, 475 p., 25,99 euro. Vertaald door Josephine Ruitenberg.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234