Vrijdag 22/11/2019

De Documenta gaat niet alleen te breed, ze is ook te groot

Geen Murakami of Koons op de Documenta. Maar voor de rest weet de belangrijkste hedendaagse kunstexpo ter wereld geen maat te houden, stelt DMorgen-cultuurredacteur Eric Rinckhout vast.

Documenta (13), 's werelds grootste en belangrijkste hedendaagse kunsttentoonstelling, is begonnen. In tegenstelling tot de laatste twee afleveringen van de Biënnale van Venetië kiest Kassel niet voor poenige statuskunst, kitscherige blingbling of de smaak van de grote privécollectioneurs. Geen Murakami en geen Koons, dat is een opluchting. Kunst mag weer ergens over gaan, wat nog niet betekent dat alles kits is in Kassel.

Er is nauwelijks een groter verschil mogelijk dan tussen het slaperige, na de Tweede Wereldoorlog heropgebouwde Duitse stadje Kassel en de mondaine, van toeristen vergeven schatkamer Venetië. Ook het kunstevenement dat de twee steden opzetten - Kassel om de vijf jaar, Venetië tweejaarlijks - verschilt grondig. Kassel is altijd ernstiger geweest, ook diepgaander, alleen al omdat de voorbereidingstijd langer is. De rode draad is ook duidelijker: één curator is immers verantwoordelijk voor de hele Documenta. Dit jaar heeft Carolyn Christov-Bakargiev (CCB) dat heel strikt geïnterpreteerd: zij bepaalt wat er in Kassel tentoongesteld wordt. Zij wraakte dan ook de sculptuur die Stephan Balkenhol al te zichtbaar boven op een kerktoren installeerde nabij de navel van de Documenta, de Friedrichsplatz. Bovendien stond de 'antropocentrische' expositie van Balkenhol haaks op de 'holistische' en 'ecologische' visie van CCB.

In Venetië gaat het er heel anders aan toe. De intendant van de Biënnale in Venetië ontfermt zich weliswaar over de grote dubbeltentoonstelling in het Arsenale en het Centrale Paviljoen in de Giardini, maar voorts mogen er in Venetië honderd bloemen bloeien. Er zijn 89 landenpaviljoens, die elk hun eigen inzending hebben, en in de stad zelf strijken zowat overal kunstenaars neer: in musea, stadspaleizen, kloosters, kerken of verlaten magazijnen. Bovendien zetten de stedelijke musea meer en meer eigen, grote exposities op en pakken privéverzamelaars er met hun collectie uit, al dan niet op een tijdelijke plek: zo waren vorig jaar naast François Pinault ook Prada en Pinchuk aanwezig. Venetië is dus een bonte kunstcaleidoscoop, waar de internationale jetset graag met een zo opvallend mogelijk jacht arriveert. In Kassel is er de Documenta, niets anders.

Voor deze editie wou CCB meer engagement en inhoud. Het is goed dat ze ook terugkeert naar de wortels van de Documenta. Die startte in 1955 als een bescheiden tentoonstelling, waarin vooral 'ontaarde' kunst werd getoond: de kunst die vanaf de jaren dertig verketterd was geworden door de nazi's. Ook in Documenta (13) wordt verboden kunst getoond. Van toen en van nu. Er is aandacht voor het lot van kunst in oorlogsgebieden zoals Palestina, Beiroet en Afghanistan. CCB heeft kunstenaars, zoals de Belgisch-Mexicaanse Francis Alÿs, aan het werk gezet om een andere, minder door de westerse media bepaalde kijk te geven, onder meer op het dagelijkse leven in Kaboel. Dat is sterk. Uitgerekend in die context van 'verboden' kunst is het onbegrijpelijk dat CCB het werk van Balkenhol wou laten verwijderen - wat uiteindelijk niet is gebeurd. Was dat nervositeit of een dictatoriale kramp van CCB?

Het getuigt voorts van durf om in Kassel - een stad waar nazitanks en -vliegtuigen werden gebouwd en die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd platgebombardeerd door de geallieerden - opnieuw de oorlogswonden open te rijten, onder meer met de foto's van Lee Miller in de badkuip van Adolf Hitler, naast foto's die de Amerikaanse fotografe nam van de lijkovens in Dachau. Alleen al de broeierige en claustrofobische presentatie in het hart (of beter 'het geheugen') van het Fridericianum, die daarna uitwaaiert over het hele museum, is de reis naar Kassel waard. Daar is de Documenta op haar best, ook qua presentatie: de durf, bijvoorbeeld, om sommige ruimten grotendeels leeg te laten.

Helaas wordt deze aanpak niet doorgetrokken naar de andere tentoonstellingsplekken. En, nogmaals helaas, weet CCB geen maat te houden. Ze wil dat kunst niet alleen over verleden, geheugen en geschiedenis gaat. Ze wil meer, veel meer. En daardoor vertroebelt ze haar 'concept' - dat ze zegt niet te hebben. Ze is, zoals iemand terecht opmerkte, "in álles geïnteresseerd": biologie, de relativiteitstheorie, wetenschap, oorlog, stedenbouw, ontwikkelingssamenwerking, feminisme, biologische landbouw, ecologie... Ze neemt daardoor te veel hooi op de vork en overtilt zichzelf. Je ontsnapt niet aan de indruk dat de Documenta in alle opzichten 'veel' moest bieden. CCB mag dan meestal gekozen hebben voor vrouwelijke, niet-westerse en onbekende kunstenaars, toch heeft ook zij haar gebied niet afgebakend en onvoldoende strenge keuzes gemaakt. Al langer wordt gezegd dat er geen 'stromingen' meer zijn in de kunst, maar alleen individuen. De grote verhalen zijn verdwenen. Misschien had CCB er meer werk van moeten maken om kunstenaars samen te brengen rond één of hooguit enkele verhalen.

Politiek correct
Alles bij elkaar gaat het nu om tweehonderd kunstenaars. En die zijn bij lange na niet allemaal interessant. Soms is de biografie van de kunstenaar boeiender dan de kunst - bijvoorbeeld in het geval van Gustav Metzger, die al te veel plaats krijgt in de Documenta Halle. Vaak lijkt een kunstenaar gekozen omdat hij/zij uit een conflictgebied komt, vaak is het ook genoeg om uit een verdrukte minderheid te komen. Op zulke momenten wordt de Documenta vermoeiend door haar politieke correctheid.

Dieptepunt is het Ottoneum, het lokale museum voor Natuurwetenschappen, waar weinig meer te zien is dan natuurfilms, een kweekje op een composthoop en een maquette over de milieuproblematiek rond een meer in Mexico-stad. Daar lijkt het alsof actiegroepen de Documenta gekaapt hebben en kunst oplost in te veel wereld.

De Documenta gaat niet alleen te breed, ze is ook gewoon te groot. Alleen al verspreid in het Auepark - goed voor 150 hectare (!) - staan vijftig huisjes met kunst. Daarnaast zijn er nog meer dan twintig plekken in Kassel die de Documenta gebruikt. In plaats van kunst zo te laten woekeren zou CCB ook in dat opzicht naar de roots van de Documenta moeten terugkeren en kiezen voor kleinschaligheid: de eerste Documenta gebruikte alleen het Museum Fridericianum. Downsizen is ook 'ecologisch' en 'holistisch' verantwoord. Beperk de Documenta tot een handvol significante plekken, zorg voor een strenge selectie kunstenaars van wie de neuzen in dezelfde richting staan, zodat de kunstliefhebber het kan blijven behappen. Het is niet omdat de Documenta de Olympische Spelen van de hedendaagse kunst is dat elke toeschouwer een marathon moet lopen.

Terwijl één beeld zoveel kan zeggen. Giuseppe Penone plantte een bronzen boom in het stadspark: tussen de dorre takken zit een granieten blok. Wat een sterke eenvoud: de strijd tussen opwaartse levenskracht en neerwaartse zwaartekracht, tussen groei en belemmering en de noodzaak van beide. Het is hét beeld van deze Documenta, maar staat nu tussen talloos veel andere sculpturen in het park.

 
Het is niet omdat de Documenta de Olympische Spelen van de hedendaagse kunst is dat elke toeschouwer een marathon moet lopen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234