Zondag 14/08/2022

De deugd van het dubbelleven

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN

Aan de ene kant bewaken mensen hun reputatie als een kostbare schat, aan de andere kant worden wij geteisterd door redeloze begeerte waardoor wij voortdurend dingen willen doen die onze reputatie ernstig in gevaar kunnen brengen. Een dubbelleven lost het dilemma op, schrijft Arnon Grunberg. Grunberg is schrijver van onder andere de romans Tirza, Onze oom en Huid en haar. Hij woont en werkt in New York. Deze bijdrage is een ingekorte versie van een toespraak die Grunberg onlangs hield in Leiden op het symposium van de Veerstichting.

Arnon Grunberg

Het belangrijkste onderdeel van het sociale kapitaal dat wij allen bezitten is onze reputatie, onze goede naam. Zoals Adam Smith in The Theory of Moral Sentiments schrijft, kan één misstap onze reputatie voor altijd vernietigen, terwijl een enkele goede daad weinig tot geen invloed erop zal hebben. Wij moeten ons dus beter voordoen dan wij zijn zonder daarbij van al te opzichtige leugens gebruik te maken. Als wij zouden worden betrapt op een leugen zouden wij immers onze goede naam verliezen.

De kern van de Amerikaanse droom is de gedachte dat wie zijn goede naam op plek A heeft verloren op plek B met een schone lei kan beginnen. Emigratie moet ook dikwijls worden begrepen als een poging om te ontkomen aan de slechte naam vanwege bijvoorbeeld wettelijke overtredingen in het land van herkomst hoewel dat in tijden van het internet steeds moeilijker is geworden. Ons verleden achtervolgt ons meer dan ooit, als een hardnekkige luizenplaag waarvan wij ondanks grondig wassen maar niet afkomen.

Vooral publieke persoonlijkheden functioneren bij de gratie van hun reputatie. Hoewel Berlusconi op het moment dat ik dit schrijf nog steeds premier van Italië is en hoewel Dominique Strauss-Kahn is ontkomen aan gerechtelijke vervolging in New York (er hangt hem nog een civiele rechtszaak boven het hoofd en een rechtszaak in Frankrijk) kan niemand ontkennen dat de reputatie van beide heren geschonden is. Had Strauss-Kahn de avond voor hij zich had vergrepen aan het kamermeisje ik laat in het midden of hij haar heeft aangerand of niet één, vijf of misschien wel twaalf prostituees in zijn suite laten komen, geld speelde in zijn geval nauwelijks een rol, dan was zijn reputatie vrijwel smetteloos geweest en was hij nu wellicht presidentskandidaat van de socialisten in Frankrijk van een goed hotel mag men inzake prostitutie discretie verwachten.

Een moraalridder zal ongetwijfeld beweren dat ze gestraft zijn aangezien een getrouwde man zijn echtgenote trouw moet zijn, maar het was niet het najagen van genot dat deze mannen ten val heeft gebracht of schade heeft berokkend, het was de onvoorzichtigheid, de overmoed.

Uit betrouwbare bron weet ik dat een voormalige minister van Buitenlandse Zaken uit een groot EU-land met enige regelmaat prostituees in Amsterdam bezocht. Uiteraard waren er ook genoeg prostituees in zijn eigen land te vinden, maar hij wilde geen risico's nemen en liet zich door zijn chauffeur eens in de zoveel tijd naar Amsterdam rijden om daar het genot te zoeken. Hij was kortom voorzichtig genoeg en handelde zo niet alleen praktisch maar ook moreel gezien juist, want hij heeft vrouw en kind, van wie hij ongetwijfeld veel houdt, een schandaal bespaard: zijn reputatie is tot op de dag van vandaag uitstekend.

De moraalridder merkt nu op dat het beter was geweest als die minister helemaal niet naar de hoeren was gegaan, maar wie de kans op ondeugd radicaal wenst te minimaliseren doet er goed aan zo snel mogelijk na de geboorte zelfmoord te plegen.

Niet hun onverzadigbaarheid valt mannen als Berlusconi en Strauss-Kahn te verwijten, hun onverzadigbaarheid is de onze, maar hun overmoed, hun hybris.

David Humes inzicht dat de rede de slaaf is van de hartstocht lijkt mij nog altijd onomstreden. Wij zijn slaven van onze hartstocht, zij het niet fulltime. Onze economie zou ook instorten als aan die slavernij een eind kwam, want de kapitalistische economie kan alleen bestaan dankzij het redeloos najagen van genot en de sublimatie van seksueel verlangen door middel van de aanschaf van consumptiegoederen.

Wel kunnen wij ons tegenover onze hartstochten opstellen als een ervaren ruiter tegenover zijn paard. Hij weet dat het paard zijn dag niet kan hebben, dat het wild kan worden, maar zijn ervaring en zijn behoedzaamheid zullen in de meeste gevallen de ergste ongelukken voorkomen.

Publieke personen, maar ook gewone burgers, dienen hun uitspattingen te organiseren alsof het geheime militaire operaties zijn. Zij moeten de woorden van kolonel Lucas aan het begin van de film Apocalypse Now goed in hun oren knopen. Kolonel Lucas geeft een kapitein de opdracht een man te vinden en uit te schakelen. Daaraan voegt hij toe: "Overbodig te zeggen dat deze missie niet bestaat noch zal hij ooit bestaan."

Hoe meer personen op de hoogte gebracht worden van een geheim, hoe chanteerbaarder wij worden. En hoe chanteerbaarder wij zijn, hoe gemakkelijker wij gedwongen kunnen worden immoreel te handelen.

Wij waken over onze goede reputatie door te zwijgen over die activiteiten en dat gedeelte van ons leven dat niet in overeenstemming is met onze reputatie. Zonder daarbij nadrukkelijk te liegen zoals gezegd, want dat zou onaanvaardbare risico's inhouden.

Als wij geraffineerder liegen, lijken wij moreler en zíjn wij het waarschijnlijk ook, omdat wij onze naasten pijn en een schandaal besparen. Zie het voorbeeld van de behoedzame minister.

Ik beweer natuurlijk niet dat alles is toegestaan, zelfs niet als het goed verborgen blijft. De man die genot beleeft aan het doden van zijn medemensen is een immorele seriemoordenaar, ook al worden zijn daden nooit onthuld.

Er werken dus twee tegengestelde krachten in ons. Aan de ene kant bewaken wij onze reputatie als een kostbare schat, aan de andere kant worden wij geteisterd door redeloze begeerte waardoor wij voortdurend dingen willen doen die onze reputatie ernstig in gevaar kunnen brengen.

Zoals ik al duidelijk maakte, zijn een goede planning, een efficiënte uitvoering en het vermogen een geheim te kunnen bewaren noodzakelijk.

In de religie en de filosofie heeft men andere oplossingen gezocht. Zo komt de stoïcijnse levenshouding neer op het standpunt dat er geen wezenlijk verschil tussen het bevredigde en onbevredigde verlangen bestaat. Wie heeft geleerd onverschillig te staan tegenover zijn eigen verlangen en zijn eigen lot heeft zichzelf inderdaad in zekere zin bevrijd, hij is nagenoeg onkwetsbaar. De keerzijde van de stoïcijnse filosofie is echter dat het verschil tussen leven en dood zo klein wordt gemaakt dat het op een gegeven moment kan lijken dat je al gestorven bent terwijl je nog leeft.

Het christendom heeft het principe van het piramidespel verfijnd en ingezet om de mens over te halen tot het verrichten van goede daden. Voor kuisheid en soberheid hoopt men ooit rijkelijk te worden beloond. En als de beloning in het toekomstige leven uitblijft, dan heeft men in elk geval in dit leven het dubieuze genoegen gesmaakt kuis te zijn geweest.

Maar de meest praktische en vermoedelijk ook de meest morele oplossing is het dubbelleven.

Alleen de waarlijk fantasielozen moeten het zonder een dubbelleven stellen, en laten we er maar van uitgaan dat zij tot een kleine minderheid behoren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234