Vrijdag 07/08/2020

Beyoncé

De dag dat Queen B zwart werd

Beeld © EPA

Beyoncé (34) heeft miljoenen verdiend met zeemzoete ballads en liedjes over girlpower. Nu werpt ze zich mee in de politieke arena. Maar haar verwijzingen naar de Black Panthers, New Orleans en racistisch politiegeweld worden niet overal op gejuich onthaald. 'Mama, Taylor Swift is toch nog altijd blank hè?'

Twee minuten en vijftig seconden, zo lang duurde het volledige optreden van Beyoncé tijdens de pauze van de Super Bowl twee weken geleden. Eigenlijk was het niet meer dan een gastoptreden. Eén liedje, gesandwicht tussen Coldplay en Bruno Mars.

Arme Chris Martin en arme Bruno, niemand had het achteraf over hun zang- en danskunstjes. Megaster Beyoncé greep haar moment op de Super Bowl aan om een politiek statement te maken. Want als Queen B iets te zeggen heeft, dan doet ze dat op een moment dat 111,9 miljoen mensen zitten te kijken.

"All right girls, let's get in formation", zo ging ze van start. De zwarte danseressen achter haar droegen zwarte leren vesten, zwarte netkousen, zwarte afrokapsels en zwarte baretten. Ze vormden een X op het veld en maakten met hun rechterhand een vuist in de lucht.

De referentie naar Malcolm X en de Black Panthers was overduidelijk, uitgerekend 50 jaar na de oprichting van de radicale zwarte burgerrechtenbeweging. Voor het optreden hielden enkele danseressen een blad voor de camera's met 'Justice 4 Mario Wood' op gekribbeld, de man die in december door de politie werd doodgeschoten in San Francisco - de stad waar dit jaar de Super Bowl-finale plaatsvond.

Het was, kortom, zwart genoeg om de ultraconservatieven van zender Fox in een kramp te doen schieten. "Cuz nothing brings us all together better than angry @Beyonce shaking her ass & shouting 'Negro' repeatedly", zo tweette Michelle Malkin van Fox News.

Voormalig burgemeester van New York Rudy Giuliani noemde het "schandalig" dat een zangeres dit platform misbruikte om politiemensen aan te vallen. "Geef ons degelijk, fatsoenlijk amusement", zei hij. De baas van de politievakbond in Miami riep op tot een boycot van Beyoncés concerten, en een actiegroep die zich later 'proud of the blues' noemde, organiseerde een anti-Beyoncé betoging.

De heftigheid van die reacties werd heerlijk op de korrel genomen door het Amerikaanse satirische programma Saturday Night Live, in een filmpje getiteld 'De dag dat Beyoncé zwart bleek te zijn'. Mensen lopen in paniek de straat op, willen het land ontvluchten. "Mama, Taylor Swift is toch nog altijd blank hè?", vraagt een bang jongetje in zijn bed.

Boos en inspirerend

Daphne A. Brooks, hoogleraar Afro-Amerikaanse Studies aan de universiteit van Yale, noemde Beyoncés optreden revolutionair: "Dit is een ongekend moment in de populaire muziekcultuur", zei ze aan CBS News. "Nooit eerder hebben we een popicoon, in het bijzonder een Afro-Amerikaanse vrouw, haar platform zien gebruiken om een van de meest inspirerende, sterke, boze politieke statements te maken over de zwarte strijd voor vrijheid en gelijke rechten."

Dat de wereldster nu plots de ingeving krijgt om zich aan politieke statements te wagen werd evenwel niet overal in de zwarte gemeenschap op gejuich onthaald. Al jaren krijgt Beyoncé het verwijt dat ze delicate rassenkwesties ontwijkt. Beyoncé heeft een miljoenenimperium opgebouwd door zich keurig aan de regeltjes te houden en nooit iemand tegen de schenen te schoppen. Is dit plotse activisme van de popster wel oprecht?

Op het einde van haar Super Bowl-optreden kwam de boodschap om haar #BeyGOOD-stichting te steunen die schoon water wil brengen naar de slachtoffers van de grootschalige watervervuiling in Flint, Michigan. In één moeite door werd ook haar nieuwe wereldtournee aangekondigd, waarvan de ticketverkoop volgende week start. En o ja, de single 'Formation' is te downloaden op Tidal, de (dure) streaming service van haar echtgenoot Jay-Z. Is Beyoncé een messias of een marketingmachine?

De dag voor haar Super Bowl-optreden had Beyoncé haar nieuwe single gelost, met een videoclip die zo mogelijk nog controversiëler was. In de video van 'Formation' zit Beyoncé op het dak van een politiewagen, in een ondergelopen New Orleans.

Op het einde zie je een zwarte jongen een dansje doen voor een groep politiemannen in gevechtsuitrusting. 'Stop shooting us' staat er in graffiti op de muur achter hem.

"Lijkenpikkerij", zo noemde documentairemaker Shantrelle Lewis het op Slate.com. Ze is zelf afkomstig uit New Orleans en verloor familieleden in de nasleep van orkaan Katrina. "Die mooie afrokapels worden net als de politieauto waar Beyoncé op drijft enkel gebruikt als modieus accessoire, met als enige doel haar wereldtournee uit te verkopen."

"Waar was Beyoncés afro op de Super Bowl?", staat dan weer te lezen in een opinietekst op The Huffington Post. "Zij stond voorop als de blonde leidster van een groepje zwarten", zo schrijft Antonia Opiah van de site Un-ruly.

Blanker blanker blankst

Dat er met scepsis wordt gekeken naar haar Black Power-statements, heeft Beyoncé ook een beetje aan zichzelf te danken. De coverfoto van haar soloalbum Four uit 2012 bijvoorbeeld, toont een Beyoncé met glad geföhnd blond haar, gebleekte wenkbrauwen, de huid een tintje koffie met heel veel melk.

Ook op haar reclamefoto's voor l'Oréal ziet Beyoncé eruit als een Barbie die eventjes onder de zonnebank is geweest. Ze mag dan in 'Formation' 'I like my negro nose' zingen, je hoeft maar naar foto's uit haar beginjaren te kijken om te zien dat er aan dat neusje toch behoorlijk gesleuteld is. Het signaal dat Beyoncé daarmee de wereld in stuurt, roept vragen op: hoe meer geld en succes ze vergaart, hoe blanker ze eruitziet. Of was het omgekeerd?

De invloedrijke feministe Bell Hooks ging nog een stap verder en noemde Beyoncé een 'terroriste' toen ze twee jaar geleden schaars gekleed en in een erg gephotoshopte versie met sluik honingblond haar de cover van Time Magazine sierde, als top van de 100 meest invloedrijke mensen ter wereld. Hooks nam aanstoot aan het "visuele signaal" dat Beyoncé naar jonge meisjes stuurde door te conformeren aan het heersende, onmogelijk te bereiken schoonheidsideaal.

Dit is het compromis dat ze moet maken, zo stelde Donald Channsin Berry vast, de maker van de documentaire Dark Girls. "Beyoncé doet wat ze moet doen om wereldwijd aanvaard te worden en haar sponsors gelukkig te houden", zei hij. Met een afrokapsel en een negroïde neus word je geen wereldster? Dat is een shockerende conclusie.

Het product dat Beyoncé het best verkoopt is nochtans 'empowerment'. Haar wereldfaam heeft ze te danken aan haar liedjes vol herkenbare 'opruiende' boodschappen voor zelfbewuste, ambitieuze meisjes en vrouwen: verdien je eigen geld ('Independent Women, Pt. I'), zet een man die je niet goed behandelt direct aan de deur ('Irreplaceable'), laat een man niet van je zuurverdiende centen profiteren ('Bills, Bills, Bills'), enzovoort.

Het maakte van haar een van de weinige succesvolle crossoversterren. Een r&b-zangeres met een achtergrond in het kerkkoor die meisjes van alle rassen, rangen en standen over de hele wereld luidkeels 'I'm a survivor' laat scanderen. Haar mantra is discipline, controle, zelfbeheersing. Dat dwingt respect af en inspireert mensen om T-shirts te dragen met teksten als 'Beyoncé wasn't build in a day', of 'Liberté, egalité, Beyoncé'. Maar het roept ook twijfels op over haar authenticiteit.

Geen enkele ster van haar kaliber heeft een smetteloos imago als het hare. Geen drugsschandalen, geen scheidingen. Alle vuil glijdt van haar af als Teflon. Alles wat ze doet is perfect afgemeten en beheerst. Haar zwangerschap maakt ze wereldkundig tijdens een perfect georkestreerde show op de MTV Awards. Doorheen de jaren maakten haar veilige 'meisjes aan de macht'-liedjes plaats voor iets meer gedurfde, persoonlijke statements. In haar nummer 'Flawless', een donker rapnummer uit 2013, gebruikt Beyoncé een speech van de zwarte Nigeriaanse feministische schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie. "We teach girls to shrink themselves, to make themselves smaller. We say to girls 'You can have ambition, but not too much'."

Beeld © RV

Vat vol contradicties

Echte interviews geeft Beyoncé al jaren niet meer, ook op dat vlak heeft zij de touwtjes strak in handen. Zo is ze voor commentatoren een vat vol contradicties geworden, een voorvechtster voor vrouwenrechten die sexy dansjes doet in blote outfits, en zich Mrs Carter laat noemen - de naam van haar echtgenoot. Een filantrope die miljoenen doneert aan het goede doel, maar optrad op feestjes bij dictator Kadhafi. Iemand die hulde brengt aan Malcolm X - die zichzelf een Marxist noemde - maar tegelijkertijd miljoenendeals afsluit met een multinational als Pepsi. Iemand die nauwe vriendschappen onderhoudt met Oprah Winfrey en President Obama, maar zich nooit openlijk politieke engageerde. Tot nu dus.

In de tekst en beelden van 'Formation' brengt Beyoncé hulde aan haar zuiderse roots. De meeste van de referenties gaan aan ons voorbij, wanneer ze zingt over postcoïtale tripjes naar Red Lobster (een goedkope fastfoodketen met een twijfelachtige reputatie). "Wij hebben geen 'pikante saus in onze handtas'. Dit liedje is niet voor ons", schreeuwt een blanke in paniek in het Saturday Night Live-filmpje.

En dat is juist het punt. "Formation dwingt de kijkers om de schoonheid en complexheid te erkennen van de zwarte geschiedenis, cultuur en gewoonten", schrijft Syreeta McFadden van The Guardian. "Het dwingt ons om het zwarte verhaal terug op te eisen." Ook The New York Times prijst Beyoncé de hemel in voor haar moed. Want commercieel is dit niet evident. "Dit is het allerzwartste zwart", schrijft journaliste Jenna Wortham in 'Beyoncé: Entertainer, Activist, Both?'. "Ze heeft al het geld van het grote publiek al verdiend. Ze is de mainstream helemaal niks meer verschuldigd", vindt The Root, een erg invloedrijke nieuwssite voor de Afro-Amerikaanse gemeenschap. "Misschien is 'Formation' een eenmalige stunt, misschien brengt ze straks een album uit dat één grote ode is aan zwart bewustzijn. (...) Misschien had ze er gewoon genoeg van", zo luidt de conclusie.

Presidentsverkiezingen

We zien wel vaker hoe rebellie en een punkattitude als sneeuw voor de zon verdwijnen wanneer iemand macht en geld vergaart. Bij Beyoncé groeit het activisme juist nu ze stevig op haar troon zit en tot het establishment behoort. "Earned all this money but you never take the country out of me", zingt ze in 'Formation'.

Op de anti-Beyoncé-betoging die deze dinsdag gepland stond, kwamen welgeteld drie mensen opdagen. De tegenbetoging van Black Girl Rising bracht tien keer meer mensen op de been. Beyoncés timing kon dan ook niet perfecter zijn. In de aanloop naar de presidentsverkiezingen groeit in de VS voor het eerst sinds de jaren 60 terug een krachtige burgerrechtenbeweging van en voor zwarten. Geen enkele invloedrijke stem kan het zich nog permitteren om aan de zijkant te blijven staan, zo schreef activiste Gina Loring in een veelgedeelde opinietekst 'Speak up or pass the mic': "Als niemand zich durfde uit te spreken, zaten we nog altijd op de achterste bank in de bus."

Jay-Z en Beyoncé kondigden deze week aan 1,5 miljoen te schenken aan de Black Lives Matter-beweging. Alle ogen zijn deze en volgende week gericht op de voorverkiezingen in South Carolina, waar de (arme) zwarte stem erg bepalend is. Beyoncé heeft met haar boodschap de zwarte strijd stevig centraal op de agenda gezet. "Welkom tot de beweging, Queen Bey", schreef Alicia Garza, medeoprichtster van Black Lives Matter op de site van Rolling Stone. "Zelfs ondanks alle punten van kritiek (op Beyoncé) - waarvan ik het met sommige eens ben - moeten wij als beweging verheugd zijn dat we een van de meest iconische celebrities hebben kunnen inspireren om de zwarte burgerrechtenbeweging te steunen. Ze is niet perfect. Maar dat is niemand van ons.""

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234