Woensdag 06/07/2022

InterviewToneelhuis

De artiesten die nu de leiding in handen hebben genomen: ‘Het is absurd dat Toneelhuis in zo’n situatie terecht kon komen’

Tom Dewispelaere en Lisaboa Houbrechts voor de Bourlaschouwburg, de thuisbasis van Toneelhuis. ‘Je moet voorzichtig zijn met aan te nemen dat we ‘too big to fail’ zijn. Het is gevaarlijk om te denken dat het allemaal wel in orde komt.’ Beeld Eric de Mildt
Tom Dewispelaere en Lisaboa Houbrechts voor de Bourlaschouwburg, de thuisbasis van Toneelhuis. ‘Je moet voorzichtig zijn met aan te nemen dat we ‘too big to fail’ zijn. Het is gevaarlijk om te denken dat het allemaal wel in orde komt.’Beeld Eric de Mildt

De opvallendste voorstelling van de week vond maandag plaats in Toneelhuis. Vijf artiesten namen de leiding van het Antwerpse stadstheater op zich. Tom Dewispelaere en Lisaboa Houbrechts willen zo vermijden dat het grootste Vlaamse theater zonder subsidies valt. ‘Dit is het hoogtepunt van een crisis die een aantal jaar geleden is ontstaan.’

Ewoud Ceulemans

“Ik zat gisteren in de kantine. Er is hier een suppoost, ze is al 80 jaar – 80 jaar! – die hier met haar broer werkt. Ik vroeg hoe het met haar ging, en ze zei: ‘Allez Tom, wat is hier nu aan het gebeuren? Ik werk hier al heel mijn leven. Dit mág niet gebeuren. We moeten hiervoor vechten.’ Dat ontroert mij zo… We moeten ook voor haar werken, want Toneelhuis is ook haar droom, dat is ook een deel van háár leven. Niet omdat zij daar als suppoost de grote kost mee verdient, maar omdat dit wel haar passie is. En het is ook daarom dat wij moeten zeggen: godverdomme, dat mag hier niet weg.”

U kent Tom Dewispelaere (45) vooral als acteur. Uit tv-reeksen als Van vlees en bloed en Over water, of uit voorstellingen als Onvoltooid verleden en Wachten op Godot, die hij met zijn gezelschap Olympique Dramatique maakte. Maar sinds deze week is hij ook ‘artistiek leider ad interim’ van Toneelhuis, het grootste Vlaamse stadstheater. Een functie die hij deelt met zijn Olympique-kompaan Stijn Van Opstal en met de vier leden van FC Bergman, een gezelschap dat net als Olympique al jaren onderdak vindt in de Bourlaschouwburg. Maar ook met Benjamin Abel Meirhaeghe, Gorges Ocloo en Lisaboa Houbrechts: jonge makers die sinds kort de artistieke kern vervolledigen.

Geruggensteund door de ruim zeventig personeelsleden namen ze vanop de scène van de Bourla maandagavond de artistieke leiding op zich. Samen moeten zij proberen het voortbestaan van Toneelhuis te verzekeren: na een negatief advies dreigen de Vlaamse subsidies eind juni van ruim 3,1 miljoen euro naar nul te worden herleid, en zowel algemeen directeur Maud Van de Velde als artistiek leider Kathleen Treier zeggen hun functie tijdelijk niet te kunnen uitvoeren.

“De top van Toneelhuis stond in brand”, erkent Houbrechts (30), die indruk maakte met grootse voorstellingen als Hamlet en Bruegel. “Maar het huis zelf heeft al die tijd gestructureerd en nauwkeurig gewerkt. Als ik de medewerkers hier zie, vind ik het erg dat Toneelhuis zo slecht wordt geportretteerd, terwijl zij er alles aan doen om het huis zo stabiel mogelijk te houden. Daarvoor moeten ze alle credits krijgen.”

“Ik vond het ontroerend om daar zo te zitten, met heel dat huis achter ons, na de tumultueuze weken die we hebben meegemaakt”, vult Dewispelaere aan. “Dat vond ik zo krachtig: we leggen hier samen onze kop voor. Daar moeten we in geloven. Want er is hier zo veel metier en ambacht in huis, die we niet verloren mogen laten gaan. Er zijn na ons nog heel veel generaties die van dat metier gebruik moeten maken. Dat kunnen we niet weggooien. Dan verliezen de mensen die nu aan de toneelschool beginnen, een plek om later te werken. Dat kan niet de bedoeling zijn.”

Even terugspoelen naar 28 maart. Toen viel het negatief preadvies in de bus. Een donderslag bij heldere hemel?

Dewispelaere: “Ik viel van mijn stoel. Dat kon toch niet? Heel het huis was met verstomming geslagen. En dan dringt de realiteit door. Wat nu? En: hoe komt dat?”

Houbrechts: “Ik maakte me wel al een bepaalde tijd ongerust. We zaten met een nieuwe artistieke leiding, die laat werd aangesteld en alles op heel korte tijd heeft moeten doen. Je voelde dat dat een heel moeilijke opdracht was. Het was absurd dat Toneelhuis in deze situatie terecht kon komen, maar tegelijk heb ik het nooit for granted genomen dat een theater puur omwille van zijn geschiedenis telkens opnieuw zou worden gehonoreerd. Het was duidelijk dat het een struggle zou zijn.”

Het dossier werd ‘ondermaats’ bevonden. Er was geen volledige begroting, geen uitgewerkt plan voor publiekswerking en er was een gebrek aan langetermijnvisie. Voor een groot instituut als Toneelhuis is dat toch onvoorstelbaar?

Houbrechts: “Natuurlijk. De nodige expertise is hier. Toneelhuis werkt op de dag van vandaag nog altijd zeer goed, het is een zeer geoliede machine. Het is voor ons… bevreemdend dat het ingediende dossier niet volledig was.”

Dewispelaere: “We hebben daar tegenover de directie onze vragen bij gesteld en onze twijfels bij uitgesproken. Dat waren zeer heftige, ernstige gesprekken. Het is ook logisch dat, na zo’n preadvies, het kot in brand staat. En dat je moet blussen.

“Samen met alle medewerkers hebben wij gehoord dat de algemeen en artistiek directeurs op dit moment niet kunnen functioneren. Dat moeten wij aanvaarden en respecteren. Nu moeten wij een stap vooruitzetten en het probleem proberen op te lossen.”

Wat kunnen jullie nog doen? Het dossier is ingediend en beoordeeld. Jullie kunnen alleen maar wachten tot eind juni.

Dewispelaere: “Het enige wat we kunnen doen, is met heel veel mensen gesprekken voeren en overal onze zaak bepleiten. We moeten onze artistieke zaak verdedigen. Ik ben geen politicus, maar ik kan wel aan mensen zeggen wat het belang is van Toneelhuis in heel het culturele veld. En ondertussen moeten we ervoor zorgen dat hier in huis het vertrouwen blijft, dat de rust blijft.”

Houbrechts: “Wij brengen geen nieuw plan naar voren. Wij verdedigen nog altijd hetzelfde plan dat door Kathleen en Elsemieke (Scholte, hoofd artistieke innovatie, EWC) is bedacht. Dat plan staat, wat ons betreft, als een huis. Maar het is slecht vertaald naar het dossier. Wij moeten dat plan verdedigen, op de tafel van de politiek leggen, en die slechte vertaling duiden. Wij hopen dat we daarin gehoord worden. Tussen het indienen van het dossier, in december, en dit moment, zijn er nog grote stappen gezet. De begroting is uitgewerkt, de afspraken met de artiesten zijn becijferd. We zijn aan het plan blijven werken, ook op het vlak van publieksbereik en ook met het oog op de verbouwingen, die in 2025 beginnen.”

Hebben jullie nog contact met Kathleen Treier en Maud Van de Velde?

Dewispelaere: “Op dit moment niet.”

Van de Velde kwam in juli 2020 aan boord, Treier pas in oktober 2022. En dat terwijl huidig artistiek leider Guy Cassiers zijn vertrek al begin 2019 aankondigde. Is die turbulente zoektocht naar zijn opvolger de oorzaak van deze crisis?

Dewispelaere: “Ik denk dat dat er zeker mee te maken heeft. Dit is een crisis die al een aantal jaar geleden is ontstaan. Dit is nu het hoogtepunt daarvan.”

Houbrechts: “Terwijl Guy zijn afscheid lang op voorhand had aangekondigd, zodat er genoeg tijd zou zijn voor zijn opvolger om zich voor te bereiden.”

Zowel Olympique Dramatique als FC Bergman waren kandidaat om Cassiers op te volgen. Nu komen jullie alsnog aan het hoofd.

Dewispelaere: “Ik doe dit uit een verantwoordelijkheidsgevoel, niet alleen voor mijn eigen werk, maar ook voor zeventig vaste medewerkers wier jobs op het spel staan, en nog eens zo veel freelancers. Dat is te belangrijk om er niet voor te vechten. Als ik mezelf daarvoor, samen met mijn kompanen, ‘artistiek leider ad interim’ moet noemen, dan zal ik dat doen.”

Houbrechts: “Het gaat ook echt over die groep. In de gesprekken met FC Bergman, met Olympique, met Benjamin en met Gorges, heb ik echt het gevoel dat iedereen een evenwaardige stem heeft. We kunnen nadenken over wat het betekent om als collectief tijdelijk de artistieke leiding van een huis op te nemen. Dat is niet het plan dat FC en Olympique eerder hebben ingediend. Ik vond het heel ontroerend dat mensen als Benjamin en Gorges hun schouders onder heel dit plan hebben geschoven, terwijl zij hier net nieuw zijn. Het wordt een dialoog tussen verschillende generaties, over de maatschappelijk relevante voorstellingen die we willen maken maar ook over het beleid van het huis.”

Lisaboa Houbrechts (links): ‘Het is duidelijk dat, als de overheid Toneelhuis niet meer zou ondersteunen, de stad Antwerpen dat niet allemaal kan opvangen.’ Beeld Eric de Mildt
Lisaboa Houbrechts (links): ‘Het is duidelijk dat, als de overheid Toneelhuis niet meer zou ondersteunen, de stad Antwerpen dat niet allemaal kan opvangen.’Beeld Eric de Mildt

Toenmalig bestuursvoorzitter Johan Swinnen (N-VA) zette de eerste procedure stop omdat er geen kandidaat ‘van Champions League-niveau’ was. Groen-parlementslid Elisabeth Meuleman vindt dat de raad ‘een verpletterende verantwoordelijkheid’ heeft en ontslag moet nemen.

Dewispelaere: “Wat moet ik daarover zeggen? Wij zijn kunstenaars. Met zulke zaken wil ik me niet moeien. Ik denk ook dat het nu niet het moment is om dat gesprek te voeren. Nu moeten we proberen om het huis zo stabiel mogelijk te houden, zeker tot eind juni. En dan moeten we kijken wat er is misgelopen, moeten we daar lessen uit trekken. Maar ik voel me niet geroepen om met modder te gooien.”

Jullie voelen je gesteund door de nieuwe voorzitter, Jan Rombouts?

Dewispelaere: “Absoluut. De gesprekken die ik met Jan heb, en ik denk dat iedereen daar hetzelfde over denkt, geven mij heel veel vertrouwen in de toekomst.”

Hij is kabinetschef bij Antwerps cultuurschepen Nabilla Ait Daoud (N-VA). Valt Toneelhuis terug op de stad als de Vlaamse subsidies wegvallen?

Houbrechts: “Er zijn gesprekken lopende. Maar het is duidelijk dat, als de overheid Toneelhuis niet meer zou ondersteunen, de stad Antwerpen dat niet allemaal kan opvangen. Het is belangrijk om te zeggen wat er op het spel staat: zonder overheidssteun is het onmogelijk om producties als Bruegel te maken of om iemand als Benjamin te laten uitgroeien tot een van de grote makers van Toneelhuis. En dat is net de grote kracht van Toneelhuis.”

Dewispelaere: “En dat staat óók in het preadvies. De artistieke werking wordt er beschreven als ‘interessant’, ‘verbindend’, enzoverder. De passages die gelekt zijn, die moeten we ter harte nemen, we mogen dat niet negeren, maar de kern van onze werking wordt als ‘zeer positief’ beschouwd.”

Rombouts vindt het ‘ondenkbaar’ dat Toneelhuis zou verdwijnen. Is het nog steeds de verwachting dat Toneelhuis ondanks het negatieve advies zou worden opgevist, omdat het zo’n groot instituut is?

Dewispelaere: “Ik vind dat je daar voorzichtig mee moet zijn, met aan te nemen dat we ‘too big to fail’ zijn. Het is gevaarlijk om te denken dat het allemaal wel in orde komt.”

Jullie klonken maandag wel heel strijdvaardig.

Dewispelaere: “Wij zijn heel strijdvaardig, voor de plannen die wij allemaal hebben, voor de dromen die wij koesteren. Dit gaat niet alleen om vijf Toneelhuis-makers. Dit huis is een ecosysteem, waarbij heel veel organisaties betrokken zijn. Van Tutti Fratelli tot de Roovers, die hier ook komen spelen of coproducties met Toneelhuis op poten zetten. Dat is het vechten waard.”

Houbrechts: “Ik denk dat de toon nu enigszins verdedigend is, maar als artiesten zijn we in deze crisis samengekomen op een manier die er voordien niet was. Ook al is het nog niet duidelijk of we overheidsmiddelen zullen krijgen, ik heb het gevoel dat we als huis uit een impasse komen nu de artiesten het voortouw nemen. Dat is een unieke situatie. Hoe veel stadstheaters worden geleid door hun artistieke kern? Daardoor ben je ook meer betrokken bij het huis, en bij de andere makers. De situatie nu verschilt op dat vlak heel erg van een jaar geleden.”

Op welke manier?

Dewispelaere: “Er was een grotere afstand tussen de vele echelons in dit huis. En door deze crisis is er een toenadering op alle fronten. Iedereen spreekt vanuit zijn hart, iedereen wil vertrouwen hebben in de goede afloop: dat brengt mensen sowieso dichterbij. Dat voel ik ook. Ik zit hier nu ook al twintig jaar, ik heb al een aantal constellaties meegemaakt, en ik voel heel erg wat Lisaboa zegt: als kunstenaars zijn we nog nooit zo’n hechte groep geweest.”

Houbrechts: “Voorheen was er een zakelijk en een artistiek directeur. Maar een algemeen directeur - zo heb ik dat toch ervaren - zorgt voor een grotere afstand tussen de artiesten en het bestuur, tussen de mensen in het huis, los van wie die algemeen directeur is. Ik stel me soms vragen bij die functie. Versnippert het niet meer dan het samenbrengt?”

Wat gebeurt er als de directie terugkeert?

Dewispelaere: “Ik heb geen glazen bol. We doen dit tot daar duidelijkheid over is. Dan kunnen we met iedereen samen zitten om te zien hoe we het daarna aanpakken.”

Zit er toekomst in een collectief van artiesten dat de lijnen uitzet bij het grootste stadstheater van Vlaanderen?

Houbrechts: “Voor ons als artiesten is het interessant om in dat collectief te werken. We spelen allemaal veel, ook internationaal, dus we zijn niet altijd met zijn allen in huis. We kunnen verantwoordelijkheden doorgeven, als een toneelrol bijna. Ik kan me wel indenken dat we daar een systeem in vinden, en op een bepaald moment zullen we daar een beslissing over moeten nemen. Maar nu is het daarvoor te vroeg.”

Dewispelaere: “Ik denk dat we dat niet moeten uitsluiten. Maar we zijn ook nog aan het leren, en we kunnen nu niet zeggen: we zullen dit vijf jaar doen.”

Ondertussen blijven jullie ook spelen. Bruegel stond deze week nog in Toneelhuis.

Houbrechts: “Ik vond het ontroerend dat we hier opnieuw Bruegel speelden. Ik zit hier nu al vier jaar, en dat is de schoonheid van een stadstheater: je bouwt hier een publiek op dat je misschien niet kunt bereiken als je ergens één keer speelt.”

Een van de eerste Toneelhuis-producties volgend seizoen is de Olympique-voorstelling Vijand van het volk. Lukt het om daaraan te werken?

Dewispelaere: “Tussen de soep en de patatten, op dit moment. Wij zijn nu volop aan het voorbereiden om op 20 augustus met de repetities te kunnen beginnen, met zeven fantastische toneelspelers. Het zal een fantastische productie worden. En wij zijn zeker dat we dat gaan spelen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234