Donderdag 02/12/2021

RecensieBoeken

‘De Amerikaan van Karadj’: een achtbaan van martelingen onder Khomeini’s schrikbewind ★★★☆☆

Veertig jaar geleden ontketende ayatollah Khomeini een Islamitische Revolutie. Oppositie werd niet geduld. Beeld Kaveh Kazemi / Getty Images
Veertig jaar geleden ontketende ayatollah Khomeini een Islamitische Revolutie. Oppositie werd niet geduld.Beeld Kaveh Kazemi / Getty Images

Een indringende schets van de hel, dat is deze debuutroman van de uit Iran gevluchte Keyvan Shahbazi over zijn jonge jaren tijdens de Iraanse Revolutie.

Het is 1981. De scholier Piruz Sabet zit vast in een gevangenis in de Iraanse stad Karadj. Hij wordt verdacht van antirevolutionaire activiteiten. ‘We gaan vandaag iets nieuws doen, meneer Sabet’, klinkt een stem. De jongen moet al zijn kleren uitdoen. Dan volgen er klappen met elektriciteitskabels. Piruz kruipt over de vloer, probeert zijn gezicht te beschermen, ‘maar de pijn van elke kabelslag maakte dat zijn lichaam onbewust uit die kromme houding schoot’.

Bovenstaande scène is een opmerkelijke uit De Amerikaan van Karadj, de autobiografische debuutroman van de uit Iran gevluchte Keyvan Shahbazi. Te meer omdat de stem van de toezichthouder in de gevangenis van niemand minder is dan Ebrahim Raisí, die afgelopen 5 augustus aantrad als de nieuwe president van Iran. Shahbazi is begin de jaren ’80 als 17-jarige jongen in opdracht van Raisí gemarteld. Raisí was destijds werkzaam als officier van justitie onder Khomeini. Een paar jaar later, in 1988, was hij als lid van de zogeheten ‘doodscommissie’ medeverantwoordelijk voor de executie van duizenden oppositieleden van het islamitische regime.

Ebrahim Raisi, de nieuwe president van Iran. Hij was destijds toezichthouder in de gevangenis toen de jonge Shahbazi werd gefolterd. Beeld VIA REUTERS
Ebrahim Raisi, de nieuwe president van Iran. Hij was destijds toezichthouder in de gevangenis toen de jonge Shahbazi werd gefolterd.Beeld VIA REUTERS

De roman van Shahbazi kan worden gezien als een literaire getuigenis van de beginjaren van Khomeini’s schrikbewind. In het eerste deel van de roman beschrijft Shahbazi hoe zijn alter ego Piruz opgroeit in een welgestelde familie in Karadj. Zijn moeder Akram heeft een succesvolle carrière in het onderwijs en is ‘een van de machtigste vrouwen van de stad’. Vader Mehdi, een dandy met mooie maatpakken en een witte cabriolet, heeft een bedrijf in wegenbouwmachines. Geld is er genoeg, maar de liefde ontbreekt. Vader en moeder ruziën voortdurend. Piruz en zijn broertje Payam moeten het ontgelden. ‘De lijfstraffen van Akram en Mehdi waren de enige momenten waarop ze lichamelijk contact hadden met hun kinderen.’

Verzetscellen

Als de Iraanse Revolutie eind 1978 uitbreekt, verandert de situatie van de Sabets in rap tempo. Jongens uit de buurt verspreiden het gerucht dat de familie deel uitmaakt van de Savak, de geheime dienst van de sjah. Moeder Akram gaat met vervroegd pensioen. De samenleving wordt steeds verder gegijzeld door de politieke islam. ‘De enige toekomst die jongemannen na de middelbare school nog openstond, was de militaire dienst, naar het front in de oorlog tegen het leger van Saddam Hoessein.’

Piruz krijgt linkse, politiek actieve vrienden en gaat in het verzet. Zijn taak is het verzetscellen te organiseren in Karadj. Maar al snel wordt hij opgepakt. Piruz belandt in een duizelingwekkende achtbaan van martelingen, executies en schijnexecuties. Vanuit zijn cel ziet hij toe hoe een vriend door gardisten eerst in zijn been wordt geschoten, wat later in zijn andere been en weer wat later in zijn buik. ‘Zo duurt het twee hele sigaretten tot ze zijn hoofd bereiken.’

Shahbazi schrijft zakelijk. Zeker het begin van de roman, waar de auteur ruim de tijd neemt om de diverse familieleden te introduceren, lijdt daaronder: de personages komen moeizaam tot leven. Maar vanaf het moment dat Piruz wordt gearresteerd, wint het proza van Shahbazi aan kracht. Indringend schetst hij de hel waarin de hoofdpersoon terechtkomt: ‘Er is geen groter isolement dan het isolement dat een isoleercel creëert. Vanaf het moment dat de ijzeren deur achter je wordt dichtgeslagen, slaat dat isolement op je neer en beneemt het je de adem, als een stinkende natte wollen deken op een hete zomerdag.’

De Amerikaan van Karadj is een donker boek. Shahbazi biedt de lezer geen enkele hoop met zijn boodschap: de beloften van islamitische fundamentalisten op het gebied van mensenrechten zijn geen knip voor de neus waard. Gezien de huidige ontwikkelingen in Afghanistan is dat helaas een uiterst actuele waarschuwing.

Keyvan Shahbazi, 'De Amerikaan van Karadj', Atlas Contact, 288 p., 22,99 euro.

 Beeld rv
Keyvan Shahbazi, 'De Amerikaan van Karadj', Atlas Contact, 288 p., 22,99 euro.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234