Dinsdag 22/10/2019

Expo

De adembenemende veelzijdigheid van Marcel Broodthaers in M HKA: ‘Hij wordt even bekend als Magritte’

Het overdonderde ‘Décor: A conquest’ (1975), een van de pronkstukken van de expo – een installatie met Engelse kanonnen en Amerikaanse AR-15 aanvalsgeweren – werd voor de gelegenheid uit Moskou geleend. Beeld rv/CLINCKX

De meest invloedrijke Belgische kunstenaar van de 20ste eeuw? Na René Magritte is dat misschien wel Marcel Broodthaers. Het M HKA herdenkt de ongrijpbare humorist met een royale overzichtsexpo, waarin zijn oeuvre een politieke dimensie meekrijgt. Waarom blijft hij zo grensverleggend?

“Konden we Poetin en Trump maar een portie Broodthaers toedienen, de wereld zou er helemaal anders uitzien”, verzucht M HKA-directeur Bart de Baere. “Zijn werken zijn in feite spitsvondige, hedendaagse memes”, vindt hij. Vraag is of beide heren vatbaar zouden zijn voor de subtiele manier waarop Marcel Broodthaers (1924-1976) de wereld uit zijn hengsels tilde. En hem vervolgens liet kantelen. Zo bewerkte hij ooit een wereldkaart met als opschrift ‘Carte Politique’ tot ‘Carte Poetique’. Of er is zijn miniatuuratlas La Conquête de l’Espace (1975) met alle landen op dezelfde grootte.

Slimme, ontregelende ingrepen waren de dada van deze zoon van een Waalse kelner en een Vlaamse moeder. Niet verwonderlijk dat de voormalige boekhandelaar, persfotograaf en tentoonstellingsgids altijd de belgitude bleef koesteren. Broodthaers stoeide graag met eierschalen, frieten, steenkool, mosselschelpen en de Belgische driekleur. Zijn Grote mosselpot (1966) is intussen wereldwijd iconisch, net als het tricoloor geverfde dijbeen van een Belgische man (1964/65), beide te zien op deze M HKA-expo Soleil Politique. “Het is absoluut geen toeval dat dit oeuvre in België ontstond, het land bij uitstek van impasse en ingewikkelde compromissen”, stelt De Baere.

Lange tijd droomde Broodthaers van een groots dichterschap. Maar zijn eerste vier poëziebundels sloegen weinig gensters. Hij verzeilde in het vaarwater van de Brusselse surrealisten met René Magritte als vuurtorenfiguur. Tot hij in 1964 op zijn eerste Brusselse solo-expo de sculptuur Le Pense-Bête toonde, waarvoor hij een vijftigtal exemplaren van zijn pas verschenen dichtbundel in gips goot. Het verbeeldde zijn overgang van dichter naar kunstenaar. Twaalf jaar van uiterst productieve artistieke bedrijvigheid volgden, waarbij Broodthaers zowel teksten, collages en installaties melangeerde en found objects bewerkte. In een mum van tijd werd Broodthaers een befaamd conceptueel kunstenaar. “Toch behield hij altijd die poëtische blik in zijn beeldend handelen”, zegt De Baere. “Kijken naar een Broodthaers verschaft vreugde. Maar zijn humor is nooit gratuit of vrijblijvend. Hij zet je aan het denken. Zijn werken zijn leesoefeningen.”

Sant in eigen land

“Een kunstenaar heeft altijd een troefkaart achter de hand die het hele spel op zijn kop kan zetten”, poneerde Broodthaers in zijn laatste interview, kort voor zijn dood in 1976 aan levercirrose. Hoe briljant hij zijn kaarten legde, bewijst de expo Soleil Politique, waarin naast bekende werken, collages, plakkaten en installaties (zoals de Jardin d’Hiver) ook veel intrigerend voorbereidend bronnenmateriaal te zien is. Het is trouwens alweer tien jaar geleden dat Broodthaers nog eens sant in eigen land was. De voorbije jaren rees Broodthaers’ internationale ster via overzichtsexpo’s in het New Yorkse MoMA en Museo Reina Sofía in Madrid. “In het buitenland is Broodthaers een blijver geworden”, zegt De Baere. “En ik begrijp waarom. Als een Chinees naar België komt, heeft hij meer aan Broodthaers dan aan Rubens. Omdat je met Broodthaers de sleutel in handen krijgt tot de complexiteit van de wereld.”

Broodthaers’ meest iconische werk: ‘Grote mosselpot’. Beeld rv

Het M HKA kreeg de MoMa-expo eerst aangeboden, maar besloot, mede door de hoge kostprijs, toch zijn eigen Antwerps stempel te drukken. “Soms vergeten we weleens wat hier allemaal in Antwerpen is gebeurd. Veel van wat later in de kunstcanon terechtkwam, werd hier een paar honderd meter vandaan al heel vroeg getoond. Zoals we in onze eerdere retrospectieves van James Lee Byars en Joseph Beuys aantoonden, merk je hoe essentieel de Antwerpse galerie Wide White Space van Anny de Decker was. Beeld, object en woord versmolten in de installatie Le Corbeau et le Renard (1968). Ze stimuleerde Broodthaers’ snelle internationale succes, eerst via Duitsland. We zijn slecht in het luisteren naar onze eigen verhalen. Met als gevolg dat sterke Broodthaers-werken naar het buitenland zijn weggevloeid”, zo betreurt De Baere. 

Het overdonderde Décor: A conquest (1975), een van de pronkstukken van de expo - een installatie met Engelse kanonnen en Amerikaanse AR-15 aanvalsgeweren - werd voor de gelegenheid uit Moskou geleend. Een bourgeois-satire, waarin oorlog aan vrije tijd wordt gekoppeld. En een fors statement voor de politieke dimensie van deze expo. “Vergeet niet dat Broodthaers in zijn jonge jaren een fervent communist was. Hij vroeg zich af, wat te doen? Hij wilde betekenis geven aan de wereld en tonen hoe verschrikkelijk verkeerd het kon lopen. Het zijn andere kwesties dan het soort lucide cynisme of de gemakzuchtige afstand die vandaag de kunstwereld domineert. Bovendien verbond hij de drie-eenheid utopie, poëzie, politiek. Zoals in Soleil Politique (1972), waarop we een zon zien en vijf planeten maar met een uitgewiste aarde. Vroeg hij zich af waar de echte macht lag in het universum?”

Fundamentele kritiek

De MHKA-expo demonstreert hoe gewiekst Broodthaers jongleerde met de conventies van de kunst, culminerend in zijn rondreizend en steeds muterend Musée d’art Moderne, Département des Aigles. Toch is Broodthaers, naast een erfgenaam van het surrealisme, ook gesitueerd in het kielzog van Kurt Schwitters en Marcel Duchamp. Waar ligt het grensverleggende van zijn kunst? “In zijn fundamentele kritiek op de kunstscène”, stelt De Baere ferm. “Dat was du jamais vu. Hij veranderde ook de complete kunsttaal, door voortdurend voorwerpen, teksten, beelden, film, dia’s.. een andere status te geven, te laten verglijden van het ene medium in het andere. Heel speels. Maar ook ongelooflijk precies. Op een vroeg moment lanceerde hij vormvernieuwingen die nu gemeengoed zijn. Je ziet ze nu in elk hoekje van de wereld, op elke biënnale!” Toch blijft Broodthaers – hoewel hij een paar jaar geleden opdook in de lijst van 100 Grootste Belgen – bij het grote publiek minder bekend. “Wacht maar af”, lacht De Baere. “Ik denk dat Broodthaers nu staat waar Magritte 25 jaar geleden stond. Men heeft de klok al horen galmen maar weet nog niet waar de klepel hangt. Dat verandert nog wel.”

Marcel Broodthaers. ‘Soleil politique’, van 4 oktober tot 19 januari, M HKA in Antwerpen, www.muhka.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234