Dinsdag 12/11/2019

De slimste mens

Danira Boukhriss: assertief, openlijk ambitieus, en dus voor sommigen een bitch

Danira Boukhriss zag zich zelfs genoodzaakt om op Twitter een aantal haatzaaiers te blokkeren. Beeld VIER

Het is gebeurd! Na vier klinkende overwinningen en wat snedige replieken in De slimste mens krijgt ook Danira Boukhriss (25) het etiket 'arrogant' opgekleefd. Wellicht had de journaliste de belangrijkste spelregel nog niet begrepen: ambitieus en ad rem zijn, is voor mannen weggelegd.

Ze glimlacht als ze (als enige) het goede antwoord weet. Ze zegt hardop dat ze het antwoord ook zonder extra tips wist. Op grapjes heeft ze steevast een snedig antwoord klaar, en na een felbevochten overwinning zegt ze dat het haar niet kan schelen wie mee naar de volgende aflevering mag.

"Ongepast arrogant", zo omschreef een journalist van Het Laatste Nieuws het quizgedrag van VRT-journaliste Danira Boukhriss Terkessidis deze week in De slimste mens ter wereld. "Na drie afleveringen mag ze wat gaan doen aan haar imago." Het stuk verscheen op hln.be (en ook heel even op demorgen.be), en werd hier en daar op sociale media meteen bijgetreden. Zeker toen ze het nog waagde om tegen medekandidaat Jan Paternoster te zeggen dat hij haar naam moest leren, nadat die haar na twee afleveringen 'Damira' noemde. Boukhriss moest op Twitter zelfs een aantal haatzaaiers blokkeren.

Als Maaike Cafmeyer zich in de finaleronde van De slimste mens handig in punten laat zakken zodat zij als eerste antwoord mag geven en wint (editie 2005), is dat venijnig en bitchy; als een man het doet, is het een slimme strateeg. Freek Braeckman, Peter Vandermeersch, Bart De Pauw, de vloekende Kevin Janssens en een mopperende Ben Crabbé die twee vragen verder nog een antwoord bleef betwisten: stuk voor stuk mannelijke kandidaten die qua ambitie en assertiviteit allerminst voor Boukhriss moesten onderdoen. Hoogstens werden ze omschreven als onsympathiek competitiebeest, nooit als genadeloze weetal.

Vrouwelijke deelnemers daarentegen leerden wel de ware betekenis van een moddercampagne. Professor mensenrechten Eva Brems - goed voor elf deelnames - kreeg in 2007 serieus wat haatmail. Villa Politica-journaliste Linda De Win mocht van verschillende Facebook-groepen zelfs "de eerste trein naar Auschwitz nemen", toen ze zich in 2010 elf deelnames lang een gebeten quizzer toonde.

Zelfs de Nederlander Prem Radhakishun, "zowat de felste kandidaat die we gehad hebben", kreeg volgens presentator Erik Van Looy - gelukkig - niet zoveel bagger over zich heen als sommige vrouwelijke kandidaten. "Onbegrijpelijk dat vrouwen anno 2015 nog altijd door sommigen op hun zelfvertrouwen en passie worden afgerekend."

Altijd bescheiden blijven

Niet dat elke vrouw die in De slimste mens passeert onder vuur ligt. Vrouwelijke deelnemers blijken op zich geen probleem. Ze mogen zelfs goed scoren. Mits ze het spel niet te fanatiek spelen (Frieda Van Wijck), van bij het begin zichzelf en hun kennis relativeren (Wendy Van Wanten), niet té fel zijn terwijl ze de rest naar huis spelen (Erika Van Tielen), altijd blijven lachen (Paulien Cornelisse), zich niet te hard in de kijker werken (Ann De Bie) of te allen tijde bescheiden blijven, en bij voorkeur hun overwinningen aan geluk of toeval toeschrijven (Lisa Smolders).

Smolders deed in 2013 nochtans deels mee bij wijze van feministisch statement. Om iedereen te laten zien dat ook "lieve, kleine meisjes van StuBru" steengoed kunnen quizzen. Natuurlijk vond ze het stiekem plezant "om die venten naar huis te spelen". Maar eens in het spel betrapte ze er zichzelf op dat ze haar goede resultaten dikwijls afzwakte.

"Als mensen enigszins verbaasd opmerkten dat ik zo vaak won, reageerde ik altijd met: 'Tja, geluk zeker?' Stom natuurlijk. Maar mensen hebben niet graag dat je opschept met je prestaties. Je wordt daar meteen op gepakt - vrouwen doorgaans nog meer dan mannen.Het is erg om te zeggen, maar achteraf bekeken hield ik me wat in, als meisje. Ik was me heel bewust van hoe ik overkwam."

Toen ze in haar laatste aflevering, door de teleurstelling van het verlies, vergat om de winnaar te feliciteren, kreeg ze ook meteen een hoop opmerkingen. "Zo onsportief, zo venijnig."

Lisa Smolders. Beeld VIER

Extra pervers kantje

Ten tijde van de Linda De Win-hetze in 2010 probeerde journalist Alex Puissant de haatmails "licht-antropologisch" te duiden: dat mannen gewoon bang zijn voor vranke en slimme vrouwen. Vrouwen die carrière boven gezin verkozen en hun jobs wel eens zouden kunnen inpikken, zo klonk het in zijn opiniestuk in deze krant.

Ook vanuit biologisch standpunt houdt die these steek: assertief spelen en zich laten gelden, worden als een vorm van streven naar dominantie gezien, en dat streven, zeggen gedragsbiologen, wordt van nature eerder als typisch mannelijk gezien. Van vrouwen wordt dat niet zo verwacht, en eerder als 'abnormaal' bekeken.

Toch zou je ook kunnen redeneren: het is intussen 2015. Hoe meer ambitieuze, hoogopgeleide, mondige vrouwen op de werkvloer, hoe 'normaler' en logischer het aanzien wordt, en hoe minder problemen er van gemaakt worden. Toch?

Deels wel, zegt professor Brems, deels ook niet. "We komen al van ver, maar eigenlijk is de geschiedenis van de emancipatie nog vrij recent. Toen ik werd geboren, had mijn moeder nog geen gelijke rechten binnen het huwelijk; toen mijn moeder werd geboren, mocht haar moeder nog niet stemmen."

Genderstereotypering is moeilijk uitroeibaar, meent Brems, en culturele opvattingen veranderen altijd het traagst in de hoofden van de mens. Het superduidelijke seksisme mag dan weg zijn, het komt nu subtieler tot uiting. "Een assertieve, openlijk ambitieuze vrouw botst nog altijd met wat sommigen van vrouwen verwachten, namelijk dat we lief, zacht en zorgend zijn. Danira conformeert zich niet, dus is ze voor sommigen een bitch.

"In het geval van Danira heeft het nog een extra pervers kantje omdat er ook sneren zijn naar haar afkomst. Je zou net denken dat al die mensen die klagen over 'migranten' net blij zouden zijn met een duidelijk geëmancipeerde vrouw van een andere origine, maar ook dat daagt bepaalde verwachtingen blijkbaar uit."

Volgens VRT-journalist Kobe Ilsen, die enkele afleveringen met/tegen Boukhriss speelde, speelt hier ook een vreselijk kenmerk van de Vlaamse cultuur mee. In zowat elk ander land was de zelfverzekerde, knappe en vurige Boukhriss meteen tot superster uitgeroepen, meent Ilsen. "Maar als je een jonge, nieuwe bekende Vlaming bent en je kop boven het maaiveld uitsteekt, wordt hier meteen de zeis bovengehaald."

Dat de doorsnee-Vlaming de underdog verkiest boven iemand die openlijk speelt om te winnen, bleek vorig jaar al uit de algemene adoratie voor winnaar Adil El Arbi. Toch lijkt dat hier niet de enige verklaring.

Strekenwijf

Boukhriss zou ook de pech hebben dat ze uiting geeft aan de combinatie: veel weten, weten dat je veel weet, vurigheid én een bliksemsnel retorisch talent. Als jurylid Herman Brusselmans het heeft over een nachtje met Danira van 300 euro, zegt ze met uitgestreken gezicht "dat ze veel duurder is"; als de schrijver in het heetst van de strijd roept of ze gaan poepen, lacht ze niet schaapachtig, nee, ze repliceert met: "You wish". En de tweede keer met: "Allee, het is goed, we zijn weg" - waarop een wat verbouwereerde Brusselmans plots op zijn stoel gelijmd lijkt.

Boukhriss is geestig, niet haha-moppentap-grappig, eerder scherp en gevat. Een flapuit ook. Ze vindt vragen als 'Wat is de weg naar Kazachstan?' luidop vreemd of onnozel, en spot met "die stomme oplijstinkjes". Humor die een beetje lijkt op een kruising van het gekanker van Kevin Janssens ("Van zulke vragen word je toch agressief?") en de plaagstoten van Kobe Ilsen ("Als ik mijn concurrenten vandaag zie, denk ik wel dat ik de slimste mens zou kunnen worden.").

Vreemd toch dat het woordensteekspel alleen bij Boukhriss door sommigen werd vertaald als 'strekenwijf'.

"Wellicht hebben de mensen zich in het verleden al genoeg doodgeërgerd aan mij en is er sprake van gewenning", zegt Ilsen. Die mogelijkheid bestaat. Of is Boukhriss' humor te scherp, te 'mannelijk'?
Vooral mannen gebruiken humor om speelse steken uit te delen, met anderen te lachen, zegt de Nederlandse professor Giselinde Kuipers in wetenschapstijdschrift Eos. Kuipers is cultuursociologe aan de universiteit van Amsterdam, en specialiseert zich al jaren in de sociologie van de humor.

Moppen tappen komt vaak neer op de aandacht trekken van een groep luisteraars, legt ze uit. 'Ik sta hier en ben grappig.' "Om die reden is een geslaagde mop een kortstondige machtsgreep, en vinden mannen vrouwen die zelf moppen tappen helemaal niet sexy, omdat ze gezien worden als bedreiging voor hun eigen status."

Een (eerder kleinschalig) experiment aan de universiteit van Kansas lijkt dat te bevestigen. Met een willekeurige groep studenten werden 50 heterokoppels gevormd die tien minuten kregen om elkaar te leren kennen. Opvallend: meisjes die hadden moeten lachen met de jongens waren meestal ook romantisch geïnteresseerd, terwijl jongens die goed gelachen hadden met de meisjes "eerder vrienden wilden blijven".

Geldt niet voor alle mannen natuurlijk, en wellicht ook niet voor elke vorm van moppen tappen. Of zou het toeval zijn dat de vrouwelijke deelnemers van De slimste mens die wél algemeen geestig werden bevonden ook, of vooral, met zichzelf of de omstandigheden lachten in plaats van met anderen? Nee, denken verschillende ex-kandidates. En dat heeft wellicht ook voor een deel met de context van het programma in kwestie te maken.

"Laten we zeggen hoe het is: De slimste mens is toch eerder een mannelijk programma", zegt Linda De Win. Niets op tegen, fijn spel, graag meegespeeld, "maar wil je sympathiek overkomen, dan moet je wel meelachen met de - vaak seksistische - grapjes die de mannelijke juryleden maken."

Aangebrand

In de loop der jaren zorgden vrouwelijke juryleden als Nathalie Meskens, Tine Embrechts en Ruth Beeckmans voor een geestig tegenwicht (eergisteren bestond de jury zelfs uitzonderlijk uit twee vrouwen), maar de jury en presentatie blijven toch vooral mannelijk, met een voorkeur voor aangebrande, eerder clichématige mopjes. Mopjes als "zullen we gaan poepen", over voetbal- en andere cups, zwarte dozen, lelijke eendjes en bloed dat naar beneden zakt.

"Mijn vrouw begint er ook meer en meer als een Rubens uit te zien" van Philippe Geubels is inmiddels een klassieker, en ook jurylid Jeroom maakt geregeld grapjes over zijn wederhelft. En als deelneemsters een rokje, hoge botten of strak bloesje aanhebben, zullen ze het geweten hebben. Soms flauw, vaak hilarisch, maar voor veel vrouwen in de studio zorgt het blijkbaar voor een catch 22.

"Eigenlijk ben je altijd de pineut", zegt Smolders. "Lach je mee met die grapjes, dan voel je je een muurbloempje; lach je niet mee, riskeer je flauw en zuur over te komen. Dus doe je toch vaak het eerste. Zelf een grap maken is dan misschien de beste optie."

Brems noemt De slimste mens dan weer dubbel. "Enerzijds zoeken de programmamakers uitdrukkelijk naar diversiteit onder de deelnemers, wat toe te juichen is; anderzijds blijft het een sfeertje van jongens-onder-elkaar. Bij sommige vuile moppen lag er protest op het puntje van mijn tong, maar heb ik het toch ingeslikt. Want je wilt niet de zuurpruim zijn die het toffe sfeertje komt verbrodden. Plus de vrees dat je het toch niet haalt, want ze kunnen altijd knippen in de montage."

Scherpe uithalen dreigen op televisie ook uitvergroot te worden. "Je zit daar vier opname-uren lang in de spotlights, probeert te focussen op de vragen, maar wordt voortdurend uit je kot gelokt door de jury", vertelt Ilsen. "De helft van de uithalen van de jury wordt achteraf geknipt, maar als je één keer met scherp terugschiet wordt dat er natuurlijk wel uitgehaald."

Maar iemand als Boukhriss laat zich daar niet door afremmen. "Meer zelfs: ze stelt dat venten-onder-elkaar-sfeertje speels aan de kaak, zegt Yasmine Schillebeeckx, schrijfster en master in Vrouwenstudies, bekend van #wijoverdrijvenniet. "Als zij 'nee' antwoordt op de vraag van Erik Van Looy of ze kinderen heeft, reageert Van Looy met 'dat kan nog komen'. Als Kobe Ilsen daarna dezelfde vraag krijgt en ook 'nee' antwoordt, volgt daar geen opmerking op. En dan zegt Danira ludiek: 'Maar dat kan nog komen, hè.'

"Heel ontwapenend, maar blijkbaar vinden sommige kijkers het niet fijn dat ze dan de impliciete spelregels onderuithaalt. Bij mannen zouden ze hooguit denken: 'Amai, die durft.' En je ziet ook dat de mannelijke juryleden en Erik Van Looy niet goed weten hoe ze daarop moeten reageren."

Dat laatste vindt Van Looy zever. "Je ziet toch aan mijn gezicht dat ik het geweldig vind als ze gewoon zegt dat de vragen onnozel zijn? Als ik tegen Danira zeg dat ze niet op haar mondje is gevallen, is dat voor alle duidelijkheid bedoeld als compliment."

Kandidaten waar de redactie van De slimste mens na de eerste cafétesten van vermoedt dat ze het wel eens ver in het spel zouden kunnen brengen, worden doorgaans gevraagd om zich vrij te houden voor tien afleveringen. Just in case. Van Looy: "De meesten zeggen dan meteen 'Oké, maar dat zal wel niet nodig zijn.' Danira niet. Daarom is ze net zo'n geweldige kandidaat: slim, charmant, met een heel fijn zelfvertrouwen én aanwezig in het spel. Ik vind het net plezant dat ze weerwerk geeft. De slimste mens is een circus: hoe meer daar gebeurt, hoe beter dat is voor het programma."

De uithalen naar Boukhriss hebben volgens de presentator ook niets te maken met de sfeer van de quiz. "Wij hebben dit niet in gang gezet, het is begonnen in de media. Over humor kun je altijd discussiëren, maar in het programma wordt met iedereen gelachen: man en vrouw, en de quizmaster in het bijzonder." (lacht)

Bovendien, zo merken andere mannen dicht bij het programma op: het zijn zeker niet alleen mannen die Boukhriss nu aanvallen. Ook vrouwen kunnen bijzonder scherp zijn voor andere vrouwen.

Erik Van Looy. Beeld SBS Belgium

Digitale detox

Gewezen VTM-nieuwsanker Lynn Wesenbeek heeft Boukhriss inmiddels naar huis gespeeld. Maar tenzij er een klein wonder plaatsvindt de komende weken, zal de VRT-journaliste later weer opduiken in de finaleweek.

"Ik hoop dat ze zich het niet te veel aantrekt", zegt Brems. "Het is erg om te zeggen, maar in de finale heb ik me achteraf bekeken ingehouden. Ik was op mijn ongemak. De opnames gebeuren enkele weken voor de uitzending, maar op dat moment heb je die reacties op je start al allemaal gehoord en ben je toch op je hoede voor een nieuwe golf. Hoe langer je meedraait, hoe meer risico dat sommigen je beu worden."

Maar Van Looy vermoedt dat Boukhriss net sterker zal terugkomen. "Ik denk dat het eerder het type is dat zich niet laat kennen. Ik ga er zeker ook iets van zeggen, van die potsierlijke sneren van sommigen. Maar dan op een humoristische manier, om duidelijk te maken hoe belachelijk het eigenlijk is."

Boukhriss zelf is momenteel op vakantie. Ze liet in andere media alleen optekenen dat ze even "een digitale detox" neemt.

Linda De Win. Beeld VIER
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234