Dinsdag 22/10/2019

Kunstenfestival Amen & Beyond

Colin H. Van Eeckhout en Barbara Raes cureren kunstenfestival over verlies en rouw: ‘We zijn bereid tot ongezelligheid’

Colin H. Van Eeckhout en Barbara Raes. Beeld Tine Schoemaker

Hij is frontman van de invloedrijke metalband Amenra, zij is bezieler van Beyond The Spoken, een werkplaats voor niet-erkend verlies. Samen cureren Colin H. Van Eeckhout en Barbara Raes Amen & Beyond, een kunstenfestival in Vooruit waarin pijn en verlies centraal staan. ‘Het zijn niet de meest voor de hand liggende thema’s. Maar de noodzaak is er.’

Het lijkt van een ietwat vreemde ironie te getuigen: terwijl Colin H. Van Eeckhout en Barbara Raes in een Antwerps café over onverwerkte pijn en het belang van verdriet praten, schalt op de achtergrond ‘I’m So Excited’ van The Pointer Sisters door de boxen. Tegelijk is het ook uiterst toepasselijk, want de twee curatoren zijn wel degelijk bijzonder enthousiast over Amen & Beyond, het kunstenfestival dat donderdag van start gaat in de Gentse Vooruit.

“Het is dankzij Vooruit dat ik het fenomeen Barbara Raes heb leren kennen”, zegt Van Eeckhout bij de start van ons gesprek.” Waarop Raes aanvult: “Het was een slimme zet om ons samen te brengen. Uit onszelf zou het waarschijnlijk niet zijn gebeurd, maar al bij het eerste gesprek bleek dat we niet veel woorden nodig hebben om elkaar te verstaan. Onze basisinteresses liggen heel dicht bij elkaar. We houden ons met dezelfde thema’s bezig, maar we gebruiken een andere uitdrukkingsvorm.”

Van Eeckhout is al twintig jaar frontman van Amenra, de post-metalband die de donkerste kanten van het leven niet schuwt; Raes was jarenlang artistiek leider van achtereenvolgens het Kortrijkse kunstencentrum Buda en de Gentse Vooruit, maar is sinds 2016 de bezieler van Beyond The Spoken, een praktijk waarmee ze mensen helpt hun verlies te verwerken door nieuwe rituelen te ontwerpen. “We zijn allebei bereid tot ongezelligheid”, vat Raes het samen.

Dat blijkt ook uit het programma van Amen & Beyond, dat, zo vat de brochure het samen, draait rond “de rituelen die aan de grondslag liggen van hun beider werk: de dood, het brengen van offers, afscheid, zorg en pijn.” Zij hebben die thema’s aangereikt, vertelt Van Eeckhout. “Het zijn niet de meest voor de hand liggende thema’s. Vandaar dat ik het zo mooi vind dat Vooruit hieraan een podium wil geven. Want de noodzaak is er.”

Raes: “En de kunst heeft daar een rol in te spelen. Daarom is een festival in een kunstencentrum als Vooruit een goede manier om het er toch over te hebben. Waar anders is er nog ruimte om het over zo’n onderwerpen te hebben. In de kerk gaan de mensen het niet meer zoeken.”

Het woord ‘ritueel’ komt dan ter sprake, en het zal nog vaak terugkomen in het gesprek: of het nu gaat om de concerten van Amenra of het werk van Beyond The Spoken. “Met jullie muziek geven jullie mensen de mogelijkheid om bepaalde emoties, die de samenleving wil wegduwen, naar boven te laten komen”, vat Raes het samen. “Jullie muziek maakt die emoties begrijpelijk, vatbaar. Dat is hetzelfde als wat ik doe in mijn rituelen, maar dan op kleinere schaal.” Waarop Van Eeckhout: “Verdriet, of een ander gevoel dat iemand binnenin met zich meedraagt, heeft een platform nodig om naar buiten te komen. Jij biedt zo’n platform aan.”

Dat mag opvallend heten. Zeker anno 2019, waarin rituelen veelal naar de achtergrond van de samenleving zijn verdwenen. “Rituelen zijn verdwenen door de secularisering, die in de jaren 60 is ingezet”, duidt Raes. “Nu is slechts een miniem aantal Belgen nog praktiserend gelovig. Maar dat betekent niet dat mensen niet langer spiritueel zijn. Het is niet omdat de kerk, als instituut, grotendeels is neergehaald, dat behoeftes en gevoelens als spijt, vergeving, verzoening en dankbaarheid verdwenen zijn uit de samenleving.”

Van Eeckhout: “Samenhorigheid, het gevoel dat je niet alleen bent, doet heel veel voor mensen.”

Raes: “De individualistische samenleving heeft een tegenpool nodig. We moeten beseffen dat we elkaar nog altijd nodig hebben. Dat we nooit helemaal alleen zijn. Verbondenheid is nog steeds heel belangrijk.”

Zwarte sneeuw

Zowel Raes als Van Eeckhout weet hoe belangrijk die verbondenheid kan zijn: beiden verloren op jonge leeftijd hun vader. Van Eeckhout was 20, Raes nauwelijks 10. “Ik denk niet dat ik dat gemis op het moment zelf zo hard voelde. Ik heb het meer beseft toen ik een aantal jaar geleden naar de begrafenis van iemand uit de kunstensector ging. Die had dezelfde leeftijd als mijn vader. Zijn kinderen hadden dezelfde leeftijd als mijn broer, mijn zus en ik, toen mijn vader stierf. Ik beleefde alles opnieuw, maar veel bewuster. Toen is er iets in werking getreden. Toen heb ik beseft: het klopt niet hoe kinderen buiten dat verdriet worden gehouden.”

“Ik heb tot mijn twintigste in een bubbel geleefd”, neemt Van Eeckhout over. “Het leven was mooi, niets kon misgaan. Op m’n twintigste werd mijn vader ziek, en zes maanden later stierf hij in mijn armen. Dat zet alles in perspectief. Je vraagt je opeens af: wat stelt het leven voor? Wat is de waarde van het leven? Je beseft dat alles maar tijdelijk is.

“Ik ben atheïstisch, vrijzinnig opgevoed. Ik had dus niets aan religie of spiritualiteit. En ik was enig kind: ik had geen broers of zussen om mijn verdriet te delen. Ik ben toen bijna automatisch spiritueel geworden. Ik had iets nodig om me aan mijn vast te klampen. In mijn geval was dat muziek. Muziek is mijn ritueel geworden. Ik zocht daarin een manier om dat te plaatsen.”

“Ik besefte dat muziek een medium kon zijn om dat verdriet vorm te geven. Sindsdien kan ik het belang van rituelen veel meer naar waarde schatten. En ik besef dat veel mensen die rituelen missen. Wij proberen dat mee in te vullen.” Onderwerpen als de dood, afscheid en verlies zijn nog steeds een essentieel ingrediënt van de muziek die Amenra maakt. Hun laatste album kwam tot stand nadat de moeder van hun drummer, Bjorn Lebon, overleed. “Dat zal eeuwig het thema zijn van iedere plaat die we maken. We wachten altijd lang genoeg, tot we allemaal redenen genoeg hebben om een aandeel te hebben in de muziek die we maken. We wachten eigenlijk tot iedereen genoeg zwarte sneeuw heeft gezien, bij wijze van spreken.”

Hun zes albums heten allemaal MASS. Die religieuze connotatie is niet toevallig. “Onze albums vormen een moment van zelfreflectie. Het zijn momenten waarop we alles wat er rond ons gebeurt, alles wat ons doet wankelen, in vraag stellen en analyseren: hoe gaan we daarmee om? Hoe geven we dit een plaats?

“Rituelen zijn sowieso belangrijk voor ons. In de eerste plaats voor onszelf, maar nadien blijkt dan dat het ook voor de mensen in het publiek een helend karakter kan hebben. In het begin zinspeelden we daar eigenlijk niet op: we gingen er niet van uit dat we die kwaliteit hadden. Maar we hebben die conclusies getrokken uit getuigenissen, gesprekken met mensen na concerten... Wij hebben voor die rituelen geen altaar nodig. Het is een ongrijpbaar iets. Een samenkomst van mensen, die uitgroeit tot iets groters, tot een ervaring met een helend karakter. Mensen putten daar energie uit.”

Maatschappelijk werk

We vragen of dat niet zwaar is, altijd weer met je hoofd vooruit in die donkerte duiken. “Dat vind ik niet. Want de uitkomst is altijd ‘positief’. Ik ben maatschappelijk werker van opleiding, en heb een tijdlang in de psychiatrie gewerkt: dat vond ik wél zwaar. Dat is veel moeilijker dan wat ik met Amenra doe. Dat had ik niet voor de rest van mijn leven kunnen doen. Het was heel moeilijk om die mensen te kunnen helpen. De slaagkansen waren niet altijd, euh, optimistisch. Daar moet je je als hulpverlener over kunnen zetten: je kunt gewoon niet iedereen helpen.

“Bij de muziek zitten we niet met dat probleem. We helpen mensen zonder dat we expliciet proberen. Het is niet dat we onze muziek bewust als hulpmiddel aanreiken naar ons publiek: die mensen zoeken daar zelf troost in. Dat bezorgt je een heel zinvol gevoel. Het gevoel dat je, op de een of andere manier, iets goeds doet. Het gevoel dat je niet enkel op de wereld rondloopt om interessant te doen en de mensen te entertainen. Dat is heel rewarding. Als muzikant kun je je geen mooier compliment indenken dan iemand die zegt dat jouw muziek hem of haar geholpen heeft bij het verwerken van verdriet. Dat is van een veel hoger kaliber dan iemand die je komt zeggen: toffe plaat, klinkt goed.”

Als Barbara Raes het over concerten van Amenra heeft, gebruikt ze heel bewust de term transformatie. “Mensen komen bij een concert van Amenra buiten als iemand anders dan wanneer ze naar binnen gingen. Dat is de kern van een ritueel: dat je van de ene fase naar de andere overgaat, dat je een verandering mogelijk maakt.”

Retraite

Dat is ook wat Amen & Beyond wil doen. Op het programma staat onder andere The Pain of Others, een performance van Peter Aers; Ain’t Done Much Healing, een intieme voorstelling van theatermaker Peter Seynaeve; en This Kind of Bird Flies Backwards, een dansperformance van Natalia Pieczuro, op muziek van Amenra. Maar het meest opvallend is Beyond Care, een driedaagse retraite in een klooster in Maria-Aalter, die uiteindelijk uitmondt in Uit Handen Geven, een verbrandingsritueel voor “het onverwerkte verlies van Gent”, waarvoor Raes en Van Eeckhout samenwerken met de Indonesische kunstenaar Toni Kanwa Adikusumah.

“Hij is echt nog vertrouwd met ‘oude’ rituelen, en vertrekt van daaruit om zijn sculpturen te maken”, legt Van Eeckhout uit. Een van die sculpturen zal tijdens het hele festival in het café van Vooruit staan. Raes: “Mensen kunnen er boodschappen aan toevertrouwen door er iets in te kerven, of er een briefje op te nagelen. Zo wordt het beeld ‘bewerkt’ door het niet-erkende verlies van iedereen die daar passeert. Op de laatste dag van het festival zal dat beeld dan verbrand worden.” Een collectief ritueel, voor de stad Gent, en voor wie eraan wil deelnemen. Voor wie zijn of haar verdriet in groep wil verwerken.

“Verdriet kun je niet echt ‘delen’”, besluit Van Eeckhout. “Maar ergens ook wel, denk ik. Je moet ergens je gevoel kwijt kunnen. En het is niet omdat je tot een groep behoort, dat je niets persoonlijks, niets individueels kunt beleven. Maar ik denk dat de nabijheid van mensen die ook ‘lijden’, daarbij kan helpen.”

Van 16 tot 26 mei, in Vooruit, Gent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234