Zondag 17/11/2019

Class of 2000

'Cloaca', en toen was kak plots kunst

Beeld BELGAIMAGE

Wim Delvoye, niet vies van een stevige controverse, zette in 2000 de kunstwereld op stelten met een extreem eenvoudig idee: een kakmachine. Cloaca kreeg driemaal daags een maaltijd voorgeschoteld en werkte helemaal zoals het menselijke spijsverteringsstelsel. Niet alleen Cloaca, ook pers en publiek aten uit Delvoyes hand. “Het was de waanzin.”

Kak in de kunst, nieuw is het niet. Omgekeerd chronologisch en in vogelvlucht: onlangs waren er in Museum Boijmans Van Beuningen vier behoorlijk realistisch uitziende reuzendrollen van het collectief Gelatin te zien, Paul McCarthy smeerde zich in de jaren 70 tijdens performances in met zijn eigen uitwerpselen, en in 1961 blikte Piero Manzoni negentig van zijn eigen keutels in en verkocht ze onder de titel Merda d’artista aan de goudprijs van die dag. Manzoni’s idee: alles wat een kunstenaar fabriceert, kan kunst zijn.

Waar de Italiaanse kunstenaar het individualisme benadrukte, gaat het bij Wim Delvoye níét om de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie, integendeel. Hij presenteert net het universele. “Michelangelo maakte zijn David”, zegt Delvoye. “In de renaissance was dat de mens, maar mijn Cloaca is pas écht de mens. Hij heeft geen pietje, geen vagina, hij is niet zwart of wit. Het is de universele, kosmopolitische mens.”

“Als het eind jaren 90 over identiteit ging, voelde men zich lesbisch, Mexicaans of Afro-Amerikaans, maar teruggrijpen naar seksuele geaardheid of land van afkomst was voor mij niet de juiste manier om die vraag te stellen. Ik vond het interessanter om over mijn identiteit na te denken als dier onder de rest van de dieren. Het is één grote genensoep waar wij gewoon mee tussen zitten.”

Gassen en winden

In 2000 vroeg oprichter en eerste directeur van het M HKA Flor Bex aan Wim Delvoye om in zijn museum tentoon te stellen. “Ik had geen zin om gewoon bestaande werken samen te brengen”, herinnert Flor Bex zich. “Iedereen kende intussen wel zijn getatoeëerde varkens, dus ik vroeg hem om iets totaal nieuws. Toen kwam hij met zijn idee voor Cloaca. Ik vond het meteen fantastisch.”

Het was niet de eerste keer dat Delvoye zich liet inspireren door feces. In Kassel had hij voor Documenta IX al een mozaïek gemaakt van keramische tegels met daarop afbeeldingen van zijn eigen ontlasting. En er was zijn reeks afdrukken van een anus – met lippenstift rood getint – op briefpapier van diverse hotels. Het idee voor Cloaca kwam dus niet zomaar uit de lucht vallen. Delvoye: “Ik heb zelfs het gevoel dat ik het idee heel mijn leven al meedroeg. Het stamt uit mijn kindertijd.”

Delvoye werd wereldberoemd met zijn fameuze 'kakmachine' Cloaca. Beeld Photonews

“Een goed idee kun je in één zin vatten, in de filmwereld geldt dat ook. Met ‘kakmachine’ had ik zelfs geen hele zin nodig.” Ook het M HKA had aan dat ene woord genoeg en besloot om de complexe machine mee te produceren. “Ik heb het zien ontstaan”, zegt Bex, “ben mee met proffen gaan praten over welke microben erin moesten. Absoluut niet vanzelfsprekend. Er is maanden aan gewerkt, tientallen keren over vergaderd, de machine werd getest, aangepast. Maar waar we niet aan hadden gedacht, is dat bij de spijsvertering ook gassen en winden horen. Dus plots begon het museum enorm te stinken, niet fijn voor de suppoosten. Dat hebben we opgelost door een buisje te maken dat de gassen naar de buitenkant van het museum moest leiden.”

Voor de hele onderneming had het museum een flink budget moeten vrijmaken, en daarom stelde Bex aan de kunstenaar voor om wat drollen te koop aan te bieden. Bex: “We hebben er twintig luchtdicht en transparant verpakt, en verkocht voor 1.000 euro per stuk. De kopers kregen er de menukaart bij van het voedsel dat Cloaca had gegeten om die bepaalde stront te maken.” 

Intussen gaan die twintig eerste bolussen voor veel meer poen over de toonbank. Ruim een jaar geleden kon Sotheby’s in Londen er zo’n 14.500 euro mee opstrijken.

Paranoïde

Toen de tentoonstelling in het M HKA opende, liep het storm. Flor Bex: “Het was waanzinnig qua persaandacht, dat heb ik nooit nog meegemaakt. Er waren vijftig tv-zenders vanuit de hele wereld. Ongezien.” The Guardian zag Delvoye als de Belgische Damien Hirst en zelfs The New York Times wijdde een groot stuk aan hem.

Nadat Cloaca haar première beleefde in het M HKA, reisde ze over de hele wereld. En die wereldreis is nog steeds niet afgelopen: “Binnenkort tonen we Cloaca in het Yuz Museum in Sjanghai, in een groepstentoonstelling gecureerd door Maurizio Cattelan”, zegt Delvoye.

“In 2001 exposeerde ik in The New Museum in New York. Dat was voor mij qua erkenning nog veel belangrijker dan het M HKA”, zegt Delvoye. “Maar eenvoudig was dat niet. 9/11 was net achter de rug en het museum ligt vlak bij Ground Zero. Mensen waren in die periode totaal paranoïde – het was ook de tijd van de antraxbrieven, waar enorm over werd gepanikeerd. In mijn grootspraak had ik Cloaca een biologisch kunstwerk genoemd, en ineens krabbelde de museumdirecteur terug, omdat het te veel deed denken aan een biologisch wapen. Ik in paniek natuurlijk, ik had al aan iedereen verteld dat ik in New York zou exposeren." (lacht)

“Ik had dus een bewijs van een wetenschapper nodig dat het werk ongevaarlijk was. Aan de unief van Gent heb ik een vriendelijke vrouw gevonden, maar plots begon ook zij te twijfelen, want blijkbaar kan Cloaca hepatitis A veroorzaken. Hoe dan, vroeg ik. Waarop zij: door eraan te likken. (lacht) Dat ging natuurlijk niemand doen! Tot mijn grote opluchting kon de tentoonstelling in New York doorgaan.”

Manneken Pis

Intussen is het achttien jaar geleden dat Cloaca het levenslicht zag. “Het blijft een moment in de kunstgeschiedenis dat je niet kunt wegcijferen”, zegt Bex. “Het is absoluut uitzonderlijk geweest. Of het nu kunst is of niet, is een andere vraag. Weet je, de kunst heeft altijd de mens en zijn omgeving afgebeeld. In principe doet Wim hetzelfde, maar dan vanuit een ander oogpunt: hij toont het binnenste van de mens, iets wat je normaal nooit te zien krijgt. 

"Vergelijk het met schilderijen uit de middeleeuwen waarop martelingen te zien zijn, denk aan een doek met een opengesneden buik waarvan de darmen op katrollen opgerold worden. Zulke gruwelijke taferelen bestáán, en ze hingen zelfs in kerken. Wim doet met Cloaca hetzelfde: we zijn mensen, we moeten iedere dag naar het toilet, hij toont dat. Hij raakt met zijn werk de condition humaine aan.”

Delvoye beaamt: “Iedereen heeft een anus, iedereen moet kakken. Stront is de ultieme gelijkmaker. Het potentieel van stront is, cultuurfilosofisch gesproken, gigantisch. Ik heb in het M HKA dus echt een statement gemaakt. Dat zal men nooit vergeten. Binnen honderd jaar is het een mooi verhaal, of het dan kunst is of niet, doet er niet eens toe. Mij interesseert het ook niet dat het originele Manneken Pis gemaakt werd door Jérôme Duquesnoy de Oudere in 1619. Iedereen houdt van Manneken Pis, niemand weet wie het gemaakt heeft. Dát is het ultieme succes voor mij.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234