Woensdag 10/08/2022

RecensieBoeken

Claudio Magris schetst drie ware en onwaarschijnlijke levens in Patagonië ★★★★☆

Claudio Magris dirigeert ons in 'Zuiderkruis' naar ‘de wereld aan het einde van de wereld’.  Beeld BELGAIMAGE
Claudio Magris dirigeert ons in 'Zuiderkruis' naar ‘de wereld aan het einde van de wereld’.Beeld BELGAIMAGE

De Italiaanse schrijver Claudio Magris (83) troont ons in het erudiete Zuiderkruis mee naar het mythische Patagonië, aan de hand van drie uit de geschiedenis opgeviste geesten.

Dirk Leyman

Al decennialang wordt Claudio Magris getipt als Nobelprijswinnaar Literatuur, een rumoer dat elk jaar rond oktober aanzwelt. Maar de Italiaanse schrijver en filosoof laat zich door al die buzz geenszins van de wijs brengen. Zijn productiviteit ligt ook als tachtiger benijdenswaardig hoog.

Magris geldt als de emanatie van het Midden-Europese levensgevoel, zo vergroeid met zijn woonplaats Triëste, de melancholische ‘tussenstad’ in een naad van de Adriatische Zee, ingekapseld door Slovenië, en verbonden met auteurs als Italo Svevo en James Joyce. Toch loert de auteur van het onvergelijkelijke Donau (1986) in zijn proza ook naar het Midden-Oosten of Azië en toonde hij al eerder in kleinere essaybundels hoe ver zijn mondiale actieradius reikt.

Oneerlijke concurrentie

Magris ziet zichzelf als ‘een grensschrijver’. En in zijn nieuwe boek Zuiderkruis leeft hij die neiging ten volle uit. Hij dirigeert ons naar ‘de wereld aan het einde van de wereld’ – zoals schrijver Luis Sepúlveda het onherbergzame gebied tussen Patagonië en Araucanía ooit omschreef. Om daar drie merkwaardige levens te ausculteren die er ooit soelaas zochten: de Sloveense antropoloog en linguïst Janez Benigar (1883-1950), de geschifte Franse jurist Orélie-Antoine de Tounens (1825-1878) en de Piëmontese zuster Angela Vallese (1854-1914). ‘Drie ware en onwaarschijnlijke levens’, luidt de ondertitel. Want, aldus Magris in een interview: “Literatuur moet de oneerlijke concurrentie van de werkelijkheid zien te overstijgen. Deze drie verhalen zijn ontstaan uit drie figuren die écht hebben bestaan. (…) Geen genieën van de geschiedenis, maar wél nieuwsgierige geesten.”

Wat is geverifieerd en verzonnen in deze vignetten, die bungelen tussen essay en kort verhaal? Magris bracht duizelingwekkend veel bronnenmateriaal bijeen om zijn histories te schragen. En af en toe ben je wat murw van zijn van eruditie uitpuilende etalages. Zeker is dat hij Patagonië ook neerzet als “toneel van abjecte uitbuiting, stakingen, bloedige repressies”, en niet mals is voor het Zuid-Amerikaanse continent van destijds, met zijn talloze populistische staatsgrepen en dictaturen.

In het eerste (en langste) verhaal volgen we de moedige esbattementen van Janez Benigar. Deze Sloveense taalkundige streek in oktober 1908 in Argentinië neer vanuit Triëste, als een van die zovele fortuinzoekers uit Midden-Europa. Benigar, die een grammatica van de Bulgaarse taal schreef, was een bewonderaar van de cultuur en de taal van de Mapuche-indianen. “Een man die zijn hele leven nooit tegen iemand een pistool of zwaard” gebruikte. Geen revolutionair maar “een bedaarde man van gewoonten” die wél “kleine doch beslist dagelijkse stappen en lokale hervormingen” nastreefde. Hij hield zich bezig met bruggenbouw, verzamelde Patagonische liederen, verdiepte zich in de hiërarchie van de Araucanische goden en stuurde trouw kopieën van zijn talloze publicaties naar Ljubljana. Een analytische geest die het verdient uit de vergetelheid getild te worden, argumenteert Magris, maar hij overvoert ons soms met details en neemt intussen ook de maat van andere Patagonië-schrijvers als Bruce Chatwin. Al verbluft het hoe makkelijk hij welgekozen citaten inweeft, zoals dit van Jorge Luis Borges: “De waarheid schuilt in de dolk die wacht op de hand van wie ermee zal steken”.

Een pinguïn

Veel rocambolesker is het verhaal over Orélie-Antoine de Tounens, een advocaat uit het Franse Périgueux die zichzelf tot koning van Araucanië en Patagonië uitriep. Hij benoemde zelfs fictieve ministers. De Tounens wordt ettelijke keren verbannen en gearresteerd en wordt vervolgens eerder een “studieobject van psychiaters dan van historici”. Magris: “Orélie is een held uit een negentiende-eeuws melodrama, theatraal en karikaturaal, met een hang naar pathos en grote gebaren, op de grens van drama en klucht.” Zijn grondwet blijkt “een surrealistisch of dadaïstisch meesterwerk”, terwijl zijn hilarische leven talloze filmmakers inspireerde.

En dan is er nog het portret van de ­heroïsche Angela Vallese. De goedhartige missionaris wordt voortgestuwd door “kinderlijke verwondering” en fascinatie voor de ruwe woestenij van Vuurland en Antarctica. “Zuster Angela’s kleur is het zwart-wit van haar religieuze habijt, waardoor ze voor een pinguïn wordt aangezien.” Haar inzet voor belaagde bevolkingsgroepen en bedreigde gebieden zet Magris dik in de verf.

Magris ontmantelt in Zuiderkruis regelmatig ook de exotiserende verbeelding over Patagonië, “het lege land met één inwoner per vierkante kilometer” waarbij men gewag maakte “over de reusachtige gestalten (van de bewoners) en (hun) immense voetafdrukken in de aarde of op het strand”. Toch, ondanks al zijn intellectuele krachttoeren, komt Magris met een verbazend heldere conclusie: “De geschiedenis van de wereld is niet veel complexer dan die van een hart. Of het nu simpel is of getormenteerd.”

Claudio Magris, ‘Zuiderkruis’, vertaling Linda Pennings, De Bezige Bij, 155 p., 22,99 euro. Beeld rv
Claudio Magris, ‘Zuiderkruis’, vertaling Linda Pennings, De Bezige Bij, 155 p., 22,99 euro.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234