Dinsdag 12/11/2019

Portret

Cineaste Chantal Akerman, getekend door de Holocaust

Chantal Akerman. Beeld rv

Op het Kunstenfestivaldesarts in 2013 stelde de befaamde Belgische cineaste Chantal Akerman (62) Maniac Shadows voor, een installatie annex performance waarin ze brieven voorleest aan haar moeder. We maakten toen deze profielschets van haar rijke carrière.

Het werk van Chantal Akerman - die in Brussel werd geboren, maar sinds jaren in Parijs woont - is sterk getekend door de Holocaust. Opgegroeid in een Pools-Joodse familie van wie enkel haar moeder Auschwitz overleefde, heeft ze een natuurlijke obsessie voor de geschiedenis en het culturele geheugen van bijvoorbeeld dagboeken en brieven. Tijd en duur zijn dan ook essentieel in haar films, wat zich vertaalt in het veelvuldig gebruik van long takes en tracking shots waarin de actie tot een minimum wordt beperkt.

Empathische beelden van voorbijglijdende landschappen, steden en straten - al dan niet gefilmd door het raam van een appartement of auto - plaatst Akerman over intieme voice-overs waarin ze auto-biografisch reflecteert over zichzelf en de wereld. Vaak verschijnt de moederfiguur daarbij op de voor- of achtergrond.

Akermans praktijk lijkt wel een poging om de geprojecteerde angsten van haar moeder en dier gruwelijke kampverleden te verwerken. Maniac Shadows bouwt in die zin verder op News from Home (1977) waarin de cineaste tegen het stedelijke panorama van New York City brieven van haar moeder citeert.

De installatie 'Maniac Shadows' was een eigenzinnig venster op de wereld: je ziet beelden vanuit haar woning in Brussel, Parijs of New York. Beeld Chantal Akerman

Al sinds haar debuut Saute ma ville (1968) verkent Akerman daarnaast de Joodse thematiek van ballingschap en migratie. De plekken die ze in haar reisverslagen bezoekt, hebben vaak een link met de diaspora, zoals in Là-bas (2006) - een documentaire over haar eerste bezoek aan Israël. In L'Est (1993) toerde Akerman dan weer door de voormalige DDR, Sovjet-Unie en Polen, op zoek naar een beeld van het oude Oost-Europa.

In de jaren zeventig bevestigt Chantal Akerman haar positie als genderkritische regisseuse die het feministische motto 'the personal is the political' in praktijk omzet. In Jeanne Dielman, 23, Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) portretteert ze het banale leven van een huisvrouw, moeder en parttime prostituee in een patriarchale samenleving. Akerman ondergraaft het voyeurisme van de mannelijke blik door geen fetisjistische close-ups te gebruiken maar de camera monotoon op een medium shot afstand te houden.

Ook in het verhaal verzet haar personage zich tegen de verplichting om als vrouw genot te verlenen of te ervaren - de klant die Jeanne een orgasme bezorgt, wordt veelbetekenend doodgestoken.

Ook Je tu il elle (1975) breekt met de ideologische en heteronormatieve representatie van de vrouw. De film is een toonbeeld van Akermans minimalistische, hyperrealistische stijl. De cineaste vertolkt zelf de hoofdrol en voert in realtime alledaagse acties uit - zoals brieven schrijven, meubilair verhuizen en slapen.

Door die handelingen en de ruimte waarin ze die uitvoert niet narratief te contextualiseren, deconstrueert Akerman de vrouw als slechts een passief object van visueel genot en de notie van representatie als zodanig.

Chantal Akerman. Beeld Cinzia Camela/WENN.com
Chantal Akerman (r.) bij koningin Paola (l.) en koning Albert (m.). Beeld PHOTO_NEWS

Gevangene thuis

Zoals kunsthistoricus Steven Jacobs heeft opgemerkt, spelen huiselijke interieurs en de thematiek van wonen of thuis komen een belangrijke rol in Akermans oeuvre. La chambre (1972) en Hotel Monterey (1972) zijn bijvoorbeeld typische single set films die zich op één locatie afspelen. In Maniac Shadows gebruikt de cineaste dan weer haar eigen woningen in Brussel, Parijs of New York als decor.

Jacobs trekt een parallel met de Hollandse schilderkunst van de 17de eeuw waarin figuren - bij uitstek vrouwen - gesitueerd worden aan ramen of deuren die uitzicht bieden op een externe wereld. Die spanning tussen fysieke, maar even goed mentale binnen- en buitenruimtes is een constante bij Akerman. In Là-bas positioneert ze de camera bijvoorbeeld achter de rieten blinden van een appartementswoning in Tel Aviv, waardoor je via een smalle strook zicht krijgt op het leven van de buren aan de overkant van de straat.

Ondertussen verhaalt Akerman hoe ze als kind uren door het raam zat te kijken naar spelende kinderen, omdat ze uit angst van haar moeder niet buiten mocht. "Als ik mezelf in een soort situatie van gevangene plaats, dan is dat omdat mijn moeder dat aan me heeft doorgegeven", zegt ze veelbetekenend in een interview. De huiselijke locaties uit films als La captive (2000) en Jeanne Dielman zijn dan ook allesbehalve veilige havens waarin de personages zich geborgen voelen, maar evoceren een sfeer van claustrofobie en beslotenheid.

Chantal Akerman bespeelt overigens niet alleen de grenzen tussen verschillende perspectieven en genres - zoals fictie en documentaire, cinema en installatiekunst - ook thematisch plaatst ze haar werk vaak in grenssituaties. De l'autre côté (2002) - die het verhaal reconstrueert van een Mexicaanse immigrant - speelt zich bijvoorbeeld af aan de grenszone tussen Mexico en de VS. Sterk geïnspireerd door het ethische gedachtegoed van de Frans-Joodse filosoof Emmanuel Levinas, duikt die preoccupatie met de Ander of het andere - in al zijn mogelijke gedaanten - steeds weer op in haar werk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234