Zondag 27/11/2022

InterviewWim Vandekeybus

Choreograaf Wim Vandekeybus over 35 jaar Ultima Vez: ‘Iggy Pop kwam naar onze eerste voorstelling’

Wim Vandekeybus: ‘Diversiteit heeft er bij Ultima Vez altijd ingezeten. Ik heb nooit Vlaams gesproken op mijn repetities - ik heb zeven talen moeten leren. Het is belangrijk om die mix, die rijkdom te hebben.’ Beeld Thomas Nolf
Wim Vandekeybus: ‘Diversiteit heeft er bij Ultima Vez altijd ingezeten. Ik heb nooit Vlaams gesproken op mijn repetities - ik heb zeven talen moeten leren. Het is belangrijk om die mix, die rijkdom te hebben.’Beeld Thomas Nolf

Op 11 juli 1987 ging Wim Vandekeybus’ eerste voorstelling in première in Haarlem. Vandaag viert hij de 35ste verjaardag van zijn gezelschap Ultima Vez met Scattered Memories, en staat hij vanuit zijn studio in Molenbeek stil bij wat de toekomst brengt. ‘Molenbeek is de tempel van de wereld. Het is belangrijk om die mix, die rijkdom te hebben.’

Ewoud Ceulemans

“Ik ben toch drie dagen ziek geweest”, vertelt choreograaf Wim Vandekeybus (59) over zijn coronabesmetting van een jaar geleden. “Dat was net toen de dansers met onze voorstelling Traces vertrokken naar Wenen. Ik heb van de gelegenheid gebruik gemaakt om mijn huis op te kuisen, iets waar ik anders nooit tijd voor heb. Corona, het heeft ook zijn voordelen (lacht).”

Traces was in première gegaan kort voor het virus de wereld op slot deed gaan. “Drie maanden na de première sloot alles. We gingen dat in New York en in Zuid-Korea spelen, en we hebben ook de reeks in De Singel gemist.” Tweeënhalf jaar later, nadat Vandekeybus in volle pandemie al in Londen Draw from Within en in Brussel Hands do not touch your precious Me had geregisseerd, dreigde het virus opnieuw roet in het eten te gooien, voor de wereldpremière van Scattered Memories in Wenen. “Dat was niet eenvoudig. Elke dag dacht ik: het gaat niet gebeuren”, herinnert Vandekeybus zich over de aanloop naar de voorstelling. “Er was een technieker die corona had. Ik heb zelf het licht moeten klaarzetten.”

Een nieuwe annulering had tot een verjaardag in mineur kunnen leiden. Want dat is Scattered Memories: een verjaardagsfeestje, omdat Ultima Vez 35 jaar bestaat. En gelukkig ís Scattered Memories in première gegaan, en eind deze week kan ook het Belgische publiek aanschuiven voor het nieuwste werk van Vandekeybus. Al is ‘nieuw’ een genuanceerd begrip voor deze voorstelling. “Ik heb een script gemaakt geïnspireerd op materiaal uit vroeger werk, en dat dan omgekeerd, getransformeerd, herdacht: het idee van de scène wordt hergebruikt, maar de scène wordt anders ingekleed, met nieuwe muziek of nieuwe bewegingen, bijvoorbeeld. We wilden niet gewoon een ‘best of’ maken.”

Scattered Memories is immers een voorstelling waarmee Vandekeybus’ gezelschap Ultima Vez terugblikt op zijn 35-jarige geschiedenis. Een van de scènes die terugkeert, is wat de choreograaf steevast omschrijft als de ‘frisking’, waarin de dansers elkaar fouilleren. Alleen zijn het deze keer de vrouwen die de mannen fouilleren, in plaats van omgekeerd, zoals in What the Body Does Not Remember, het eerste stuk dat Vandekeybus maakte. Op 11 juni 1987 ging ze in première in de Toneelschuur in Haarlem. “Mijn vader stond er plots, daar in de Toneelschuur”, herinnert Vandekeybus zich. “’Dit wil ik niet missen’, zei hij. Terwijl hij voordien enkel zei: ‘Hoe ga jij hiervan leven?’”

Wim Vandekeybus: ‘Het doet me wel pijn dat een compagnie als de onze, toch een topcompagnie, zelfs geen kleine kern van dansers een vast contract kan geven. Ik vind dat eigenlijk niet correct, tegenover hen. Het beste dat je kunt doen is blijven creëren, zodat je ze tenminste een aantal maanden werk kan bieden.’ Beeld Thomas Nolf
Wim Vandekeybus: ‘Het doet me wel pijn dat een compagnie als de onze, toch een topcompagnie, zelfs geen kleine kern van dansers een vast contract kan geven. Ik vind dat eigenlijk niet correct, tegenover hen. Het beste dat je kunt doen is blijven creëren, zodat je ze tenminste een aantal maanden werk kan bieden.’Beeld Thomas Nolf

Iggy Pop

De choreograaf had eerder bij Jan Fabre gedanst vooraleer hij op zijn 23ste besloot om zijn eigen werk te maken. “Er werd mij gezegd: na Jan Fabre kun je niets beters doen”, vertelde hij eerder in deze krant. “Maar ik heb me daartegen afgezet.” Hij groeide uit tot één van de sleutelfiguren van de zogenaamde ‘Vlaamse Golf’ van choreografen als Fabre, Anne Teresa De Keersmaeker en Alain Platel die wereldwijd opzien baarden met hun vernieuwing. “Ik denk nog vaak terug aan het begin, en dan vraag ik me af: ‘hoe was het om niets te weten?’”, zegt de choreograaf vandaag. “Ik heb geen dansopleiding gedaan, geen filmopleiding en geen theateropleiding. Ik bestudeerde zelf wat gezelschappen als The Living Theatre of The Wooster Group deden, of wat iemand als Peter Brook zei over theater. Ik ging dat opzoeken in bibliotheken.”

En zo kwam What The Body Does Not Remember tot stand. “Ik had geld aangevraagd voor een theatervoorstelling, en dus kreeg ik theatersubsidies. Ik had een dossier samengesteld, met bij elkaar geknipte foto’s, dat vooral toonde hoe mijn voorstelling níét zou zijn (lacht). Uiteindelijk zijn we met die voorstelling wel in New York geraakt, maar dat hebben we helemaal zelf moeten betalen. Louise (De Neef, Vandekeybus’ toenmalige manager, EWC) en ik zijn toen een lening aangegaan die we niet konden afbetalen: het scheelde niet veel of we zaten daarna in den bak.”

Het is anders uitgedraaid. What The Body Does Not Remember speelde in The Kitchen in New York, en maakte daar meteen indruk. “De laatste scène van die voorstelling was de stamping scene. En na afloop stond nog iemand uit het publiek keihard te stampen. Op een ijzeren tribune - dat maakte heel veel lawaai. Dat was Iggy Pop, die naar onze voorstelling was komen kijken. Dat was fijn: die voorstelling was meteen iets speciaals.”

What The Body Does Not Remember werd bekroond met de prestigieuze Bessie Award voor Choreografie. “Daardoor heeft de subsidiecommissie gezegd: jullie maken geen theater, jullie maken dans. En zo zijn we officieel een danscompagnie geworden. Maar voor mij was dat hetzelfde. Voor mij was What The Body Does Not Remember vooral een performance. Maar dat stuk is echt een revolutie geweest. En dan kwam Les porteuses de mauvaises nouvelles, en dat won opníeuw de Bessie Award.”

Inmiddels zijn we 35 jaar en meer dan veertig voorstellingen verder, die vrijwel stuk voor stuk elegant dansen op de dunne koord tussen dans, theater en cinema. Scattered Memories, een voorstelling met maar liefst 23 performers op scène en muziek van onder anderen Daan en Arno, past naadloos in dat rijtje. “Er zit ook film in, er zit wat tekst in, en er staat een soort alter ego van mij op scène: ik ben immers de enige die alles van Ultima Vez doorlopen heeft”, legt Vandekeybus uit. “Ik hoorde een anekdote over Hannah Arendt op de radio. Ze zou gezegd hebben: ‘Het is nonsens om een autobiografie te schrijven, want niemand kan zijn eigen verhaal vertellen. Je moet je verhaal laten vertellen door de mensen die dicht bij jou staan. Dat is een beetje wat we hier aan het doen zijn. Ik vertel mijn verhaal door de dansers die op scène staan.”

‘Ik vertel in ‘Scattered Memories’ mijn verhaal door de dansers op de scène.’  Beeld Thomas Nolf
‘Ik vertel in ‘Scattered Memories’ mijn verhaal door de dansers op de scène.’Beeld Thomas Nolf

Onder die 23 dansers bevinden zich de blinde performer Saïd Gharbi, die eerder meespeelde in Bereft of a Blissful Union en Her Body Doesn’t Fit Her Soul; Tim Bogaerts, die Vandekeybus’ alter ego vertolkt en eerder te zien was in Go Figure Out Yourself; Yassin Mrabtifi, die onder de vlag van Ultima Vez zelf voorstellingen als Birds maakte; en Lieve Meeussen, die in de vroege jaren meedanste in Immer das Selbe gelogen en The Weight of a Hand, en vorig jaar haar comeback maakte in Hands do not touch your precious Me. “Ik vond het een verademing toen Lieve na twintig jaar bij ons terugkeerde”, zegt Vandekeybus.

“Ik had een lijst van 65 mensen die ik aan boord wilde: we hebben moeten kiezen. Er zijn een heleboel dansers die niet in België wonen, en die daardoor niet konden meedoen. We spelen nu elke maand - het is niet te doen als zij elke keer over en weer moeten komen. Anabel López, die mijn alter ego interviewt, heeft nu een serie waarin ze gaat meespelen: we zullen haar voor enkele voorstellingen moeten vervangen. Je kunt mensen niet claimen als ze geen full job krijgen. Het doet me wel pijn dat een compagnie als de onze, toch een topcompagnie, zelfs geen kleine kern van dansers een vast contract kan geven. Ik vind dat eigenlijk niet correct, tegenover hen. Het beste dat je kunt doen is blijven creëren, zodat je ze tenminste een aantal maanden werk kan bieden.”

Molenbeek

Blijven creëren is alleszins wat er op de planning staat voor de subsidieronde van de komende vijf jaar. “Ik hoop niet dat ik álles al heb meegemaakt”, zegt Vandekeybus. “In januari start ik bij ITA aan Bloedbruiloft, later komt Infamous Offspring, met Warren Ellis. Dat gaat over al de nakomelingen van Zeus en Hera. Warren speelt Zeus. Hera zal vertolkt worden door een andere muzikante. Maar dat is pas voor november 2023. Daar heb ik onlangs audities voor gedaan: 1.200 inzendingen. Ik heb ze allemaal zelf bekeken, twee weken lang. Ik heb er nu 150 uitgenodigd om naar hier te komen. Met een zestigtal heb ik een aantal dagen langer gewerkt. Uiteindelijk moet ik er negen of tien overhouden.”

Ondertussen bouwt Vandekeybus ook aan de toekomst van Ultima Vez, vanuit zijn studio in Molenbeek. “Op 12 juni 2012 zijn we naar daar verhuisd. Dus dat is ook een verjaardag die we vieren: het is een prachtig gebouw, waar we jarenlang het werk van Seppe Baeyens hebben kunnen produceren, en waar we nu hetzelfde doen voor Zoë Demoustier: haar nieuwe voorstelling gaat begin volgend jaar in première. En dan komt Lucas Katangila, een choreograaf uit Congo. Hij begint binnenkort bij ons. Dat wordt véél want die gaan allemaal touren, en ikzelf ook (lacht). En we hebben maar drie techniekers. Maar ik houd ervan op een kleine, hands-on manier te werken. Ik denk dat het theater dat ook nodig heeft.”

Het is hoe dan ook al een minder geïmproviseerde manier van werken dan toen Vandekeybus begon. In Molenbeek is Ultima Vez thuis gekomen. “Vroeger belde ik elke ochtend rond, naar verschillende zalen, om te vragen of er een studio vrij was. De ene dag repeteerden we in Dilbeek, dan in Mechelen, dan in Strombeek-Bever.

“Onze eerste studio was bij de Dailly-kazerne in Schaarbeek. Die zaal was een cinema voor de soldaten uit de kazerne: niet meer dan een bunker, eigenlijk. We hebben daar twee verwarmingstoestellen moeten hangen om What the Body te repeteren. En in Polverigi, waar we die voorstelling speelden, was het nog kouder. De fouilleerscène deden we met drie truien en handschoenen. We dachten: Italië, dat gaat daar warm zijn. Maar we hebben het nog nooit zo koud gehad.”

Dan zit Ultima Vez nu beter in Molenbeek. “Daar hebben we residenties, we produceren één of twee voorstellingen van jonge makers per jaar, we werken samen met Workspacebrussels, Wipcoop en Platform in de Maak... We hebben drie studio’s en die zitten vól. Onze dansers hebben de sleutel, ze kunnen er tot 12u ’s nachts repeteren, als ze willen.

“Ik vind het eigenlijk heel mooi, wat wij doen in Molenbeek. Ik heb altijd gezegd: Molenbeek is the temple of the world. Er leven mensen van over de hele wereld in Brussel. Maar ik vind ook dat wij naar de wereld moeten gaan, en dat is moeilijker. Ik ben bijvoorbeeld met Saïd in de jaren 90 naar Marokko gegaan, voor een voorstelling op het Kunstenfestivaldesarts - Mountains Made of Barking. De helft van die voorstelling was in het Marokkaans. Diversiteit heeft er bij Ultima Vez altijd ingezeten. Ik heb nooit Vlaams gesproken op mijn repetities - ik heb zeven talen moeten leren. Het is belangrijk om die mix, die rijkdom te hebben.”

null Beeld Thomas Nolf
Beeld Thomas Nolf

Repertoire

In 2026 of 2027 wil Vandekeybus een groot project opzetten, verspreid over drie continenten, met plaatselijke kinderen in de hoofdrol. “Het is een verhaal dat van India naar Noord-Afrika reist en dan naar Europa komt. Op die drie plekken willen we het verhaal spelen. Maar ik voel wel dat het héél moeilijk is om iets te financieren dat pas in 2026 of 2027 resultaat oplevert. Het is echt een langetermijnproject. We moeten hier op een andere manier een productie voor opzetten. Misschien valt het uiteindelijk kleiner uit dan hoe ik het aanvankelijk zag, maar het zal wel een samenwerking met die regio’s zijn. Dus we moeten daar ter plaatse co-directors vinden.”

Tegelijk werpt een voorstelling als Scattered Memories ook de vraag op: wat doe je met 35 jaar aan Ultima Vez-repertoire? “Daar moet ik nu over nadenken”, mijmert Vandekeybus. “Hoe kan ik mijn compagnie beschermen? Hoe kan ik een nieuwe instroom voorzien, en tegelijk het oude beschermen?

“In Leuven willen ze een theater bouwen dat aandacht wil geven aan archiefvorming voor hedendaagse dans, zodat bijvoorbeeld, als de makers dood zijn, er genoeg archiefmateriaal is om hun stukken te kunnen hernemen. Maar daar moet ook budget voor zijn, en je moet al het nodige materiaal voor die voorstelling archiveren. Ik heb meer dan veertig stukken gemaakt, en ik heb geen tijd om daar een stuk of vijftien van te archiveren. Ik hoef dat ook niet. Mijn taal is heel intuïtief, te intuïtief om volledig gearchiveerd te worden. In die zin zal veel van mijn werk misschien vlugger zal verdwijnen, maar dat vind ik eigenlijk niet erg. En ik denk dat ik genoeg stukken heb die nog wel zullen overleven.”

Scattered Memories, op 30 september in De Warande, Turnhout. Daarna in Cultuurcentrum Brugge (21 oktober), KVS Brussel (3-5 november), STUK Leuven (28 november) en CC Hasselt (30 november).

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234