Woensdag 14/04/2021

InterviewChimamanda Ngozi Adichie

Chimamanda Ngozi Adichie: ‘Alleen de blanke man kan het racisme de wereld uit helpen’

Chimamanda Ngozi Adichie: ‘Je zou Nigeria kunnen vergelijken met België, maar dan met tweehonderd in plaats van twee stammen.’  Beeld Guardian / eyevine
Chimamanda Ngozi Adichie: ‘Je zou Nigeria kunnen vergelijken met België, maar dan met tweehonderd in plaats van twee stammen.’Beeld Guardian / eyevine

Dankzij Een halve gele zon, waarmee ze eind 2020 de kampioeneneditie van de Women’s Prize won, durfden Nigerianen eindelijk over hun burgeroorlog te praten. Nu woont Chimamanda Ngozi Adichie (43) in de VS: ‘Amerika is net zo goed Trump als Obama.’

Boeken als Amerikanah, Paarse hibiscus en Een halve gele zon leverden haar wereldfaam op, en een karrenvracht prijzen. In november kwam daar nog een prijs bovenop. Nadat Een halve gele zon in 2007 al de Women’s Prize for Fiction had gewonnen, werd de roman van Chimamanda Ngozi Adichie uitgeroepen tot de beste winnaar uit de 25-jarige geschiedenis van de prijs, de winnaar der winnaars dus.

“Je kunt je niet voorstellen hoe blij ik daarmee ben”, zegt Adichie. Ze zit in de auto, midden in de spits in de Nigeriaanse megastad Lagos, en aangezien ze daar ook wel iets van files kennen, heeft ze wel een uurtje voor me. “Die eerste Women’s Prize heeft mijn carrière een enorme boost gegeven”, legt ze uit. “Opeens had ik een veel internationaler leespubliek, en dat is me nadien ook blijven volgen. Zonder die prijs was alles wellicht veel trager gegaan.”

Een halve gele zon speelt tegen de achtergrond van de Biafraoorlog, de Nigeriaanse burgeroorlog van juli 1967 tot januari 1970. De oorlog was ontstaan doordat het Igbo-volk, waartoe Adichie behoort, zich in de Nigeriaanse staat niet genoeg vertegenwoordigd voelde en zich daarom van de rest van het land wilde afscheuren.

De Nigeriaanse overheid reageerde met bijzonder harde hand op die afscheuring en werd daarin door Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie gesteund. De opstandige provincie werd door het leger van de rest van het land afgesloten en uitgehongerd. Er vielen in totaal honderdduizend militaire slachtoffers; tussen de vijfhonderdduizend en twee miljoen burgers stierven de hongerdood.

BIO • geboren in 1977 in Enugu, Nigeria • studeerde politieke wetenschappen in de VS • debuteerde in 1997 met de dichtbundel De­cisions en het toneel­stuk For Love of Biafra • in 2003 volgde een eerste roman, Purple Hibiscus, in 2006 Half a Yellow Sun, daarna Americanah • had veel succes met TED Talks over kleur, diversiteit en feminisme

Geschiedenis dus, en voor velen misschien ook vergeten geschiedenis, maar niet voor Nigeria, stelt Adichie: “Die roman is vandaag nog even relevant als op het moment dat hij uitkwam. Gisteren had ik het er nog over met een 29-jarige Nigeriaanse vrouw die opmerkte dat we nog steeds niet openlijk over die periode praten. Wat toen gebeurde, is vandaag nog steeds controversieel, omdat er nog heel veel niet bekend is.

“Mensen hebben me trouwens al gezegd dat ze door mijn boek te lezen opeens wel over die oorlog konden praten. Soms opent fictie een deur die naar de werkelijkheid leidt, omdat je het in een roman niet over politieke gebeurtenissen hebt, maar wel over je personages. Wat Nigeria nodig heeft is een Waarheids- en Verzoeningscommissie zoals die na de apartheid in Zuid-Afrika werd opgericht. We moeten door een verwerkingsproces heen.”

Leven dezelfde gevoelens van weleer dan nog altijd in het deel van Nigeria dat ooit Biafra was?

“Zonder enige twijfel, precies omdat er nooit over gepraat is. We hebben bij wijze van spreken de klok stilgezet, maar dat is geen oplossing. Dat deel van Nigeria voelt zich vandaag nog sterk gemarginaliseerd en ondervertegenwoordigd in het staatsbestuur. Door die oorlog is de nadruk van de Nigeriaanse politiek op de regio’s gaan liggen en draait hij vooral om het juiste evenwicht bewaren tussen die verschillende regio’s. Het is daardoor ook een etnische politiek. Dus wordt er niet gezegd dat het tijd is voor een liberale of een socialistische president, maar wel dat er zo stilaan wel eens een Igbo-president mag komen. Ik weet wel iets af van België, en heb over de jaren enige interesse ontwikkeld in het Europese tribalisme. Je zou Nigeria kunnen vergelijken met België, maar dan met tweehonderd in plaats van twee stammen. Dat maakt er de situatie natuurlijk niet makkelijker op.”

Maar de huidige spanningen in Nigeria draaien toch om iets anders, dacht ik?

“Om politiegeweld, en om de speciale SARS-eenheid die ooit opgericht werd om de zware criminaliteit aan te pakken maar nu zelf crimineel lijkt te zijn, en corrupt. Het erge is dat de overheid iedere keer opnieuw de zijde kiest van die corrupte en gewelddadige politie en niet die van haar burgers. Dat staat iedere oplossing in de weg. Positief vind ik dat er vandaag jonge mensen opstaan die zeggen dat ze er genoeg van hebben. Hun protesten maken me enthousiast, terwijl de overheid, die het leger op hen afstuurde en op ongewapende burgers begon te schieten, me verafschuwt. De protestmarsen zijn intussen stilgevallen doordat de regering erin geslaagd is verdeeldheid te zaaien, maar niet voor altijd, denk ik, aangezien er in feite niets veranderd is.

“Er heerst nu een ongemakkelijke stilte. Er zijn onderzoekscommissies opgezet die zullen nagaan wat er precies is gebeurd, maar ik wil toch wachten op de resultaten voor ik daar meer over zeg. Wat me vooral verontrust, is dat de overheid bijzonder repressief tekeergaat tegen de jongeren die actief betrokken waren bij de protesten. Hun paspoort werd ingetrokken en hun bankrekening is bevroren. Het is een bijna middeleeuwse brutaliteit die zelfs de meest dictatoriale regimes zich niet meer kunnen veroorloven, behalve Rusland en China dan, maar over het algemeen moet je vandaag toch iets meer subtiliteit aan de dag leggen wanneer je je burgers in het gareel wilt houden. Het lijkt wel alsof het de Nigeriaanse regering gewoon niet kan schelen wat anderen van haar denken.”

Wordt er dan niets tegen de SARS-agenten gedaan?

“Ogenschijnlijk wel. De SARS-eenheid werd opgeheven en vervangen door een SWAT-eenheid, maar er wordt geen actie ondernomen tegen corrupte of extreem gewelddadige agenten. Die worden verplaatst, dat is alles. Het gaat zelfs zo ver dat de politie uit protest tijdelijk het werk heeft neergelegd. En waar protesteren ze dan tegen? Dat ze minder gewelddadig moeten worden. Ik ben ervan overtuigd dat er politie moet zijn, maar in het grootste deel van de gevallen kun je de orde op een humane wijze handhaven.

“Hetzelfde zag je in Amerika toen er na de dood van George Floyd verzet kwam tegen de wijze waarop de politie geweld tegen zwarten gebruikte. Toen ontstond er opeens grote onrust en woede onder Amerikaanse agenten en werden ze een stuk gewelddadiger. Waarmee ze meteen het punt van Black Lives Matter bevestigden.”

En precies van dat Amerika hebt u uw tweede thuis gemaakt. De ene helft van de tijd woont u daar, de andere in Nigeria. Waarom die twee?

“Omdat ik ze nodig heb. Nigeria is mijn echte thuis, waar mijn familie woont, terwijl Amerika een soort alternatieve thuis is. Amerika heeft me kansen gegeven die ik nooit gekregen zou hebben als ik in Nigeria was gebleven. Als ik mijn eerste boek hier had uitgegeven, dan stond ik vandaag niet waar ik sta. Amerika heeft me een platform geschonken. Om het een beetje karikaturaal uit te drukken: er is een verschil tussen schrijven op een plek waar de elektriciteit niet om de haverklap uitvalt en op een plek waar ze dat wel doet en je dan iedere keer je generator moet inschakelen. Dat doet iets met de psyche van een schrijver.

“Door op die twee plekken te schrijven, bereik ik een evenwicht. Nigeria vind ik frustrerend, maar ondanks alles hou ik toch heel erg van het land. Ik heb in feite geen idee waarom, maar het is wel zo. In Mali hebben ze een spreekwoord: ‘Je moeder is je moeder, ook al heeft ze een gebroken been.’ Dat bedoel ik dus.”

Heeft Amerika van u een ander mens gemaakt, zoals het dat doet met het hoofdpersonage uit uw roman Americanah?

“Dat moet wel, al ben ik zeker geen Americanah geworden, ik doe niet alsof ik een Amerikaan ben. Ik heb altijd de Nigeriaanse gevoeligheid behouden. Wanneer ik in Amerika ben, word ik soms wanhopig van wat ik zie. De gezondheidszorg is bijvoorbeeld onmenselijk. Dat zal ik nooit begrijpen. Maar Amerika heeft me tezelfdertijd ook getoond wat een land kan bereiken als zijn instellingen goed werken. Het is geen perfect land, maar je kunt er wel opklimmen van een joch uit een schooiersfamilie tot een gerespecteerde burger – wat in Nigeria gewoon ondenkbaar is.”

De American dream, dus?

“Ja, maar dan wel met het besef erbij dat het ideaal een stuk mooier is dan de realiteit.”

Chimamanda Ngozi Adichie: ‘Amerika heeft een probleem met geëngageerde literatuur. Ik vind dat makkelijk en lui.’ Beeld Guardian / eyevine
Chimamanda Ngozi Adichie: ‘Amerika heeft een probleem met geëngageerde literatuur. Ik vind dat makkelijk en lui.’Beeld Guardian / eyevine

En op politiek vlak? Wat denkt u over de toenemende polarisatie?

“Ik denk dat je hier kalm over moet blijven en niet te veel overdrijven. Veel heeft met Donald Trump te maken. Amerika is gaan veranderen op het moment dat Trump vier jaar geleden zijn verkiezingscampagne ontplooide. Hij was brutaal, deed bijzonder krasse uitspraken en kwam daar mee weg. Natuurlijk waren er veel mensen die net als hij dachten, en die voelden zich gesteund door zijn optreden. Je mag nooit vergeten dat Amerika net zo goed Trump is als Obama.

“Natuurlijk was het niet echt aangenaam om de voorbije vier jaar in de VS te wonen. Opeens ging je je afvragen wie er wel of geen Trump-aanhanger was en hoeveel geweld die bereid was te steunen.

“Maar het is Amerika, natuurlijk. Amerika heeft een verschrikkelijk lelijke geschiedenis waarin geweld nooit ver weg was. Ik hoop echter dat de zaken zullen veranderen. Wat het presidentschap van Trump duidelijk heeft getoond, is dat leiderschap echt wel een verschil maakt. De persoon aan de top zet de toon. Wanneer je Trump aan de top zet, stralen zijn karakter en stijl af op de rest. Wanneer je echter een fatsoenlijk mens president maakt, zal ook dat fatsoen naar beneden sijpelen. Ik ben dus hoopvol dat Biden een goede invloed zal hebben op de Amerikaanse mentaliteit.”

Kan de literatuur ook zo’n invloed hebben?

“Amerika heeft een probleem met geëngageerde literatuur. Het literaire wereldje ziet het liever niet. Het idee erachter is dat politiek geëngageerde literatuur geen kunst kan zijn. Ik vind dat een makkelijke en luie positie, en een manier om moeilijke kwesties uit de weg te gaan. In de jaren 1960 had je nog wel schrijvers die zich wilden associëren met de burgerrechtenbeweging en tegen het racisme opkwamen.

“Ik werkte een tijd geleden mee aan een Amerikaans schrijfprogramma. Wat ik voelde was dat je bijzonder subtiel moest zijn wanneer je over politiek schreef, zo subtiel dat niemand uiteindelijk nog wist waarover je het had. Als je het er iets dikker oplegde, kreeg je al gauw het verwijt propaganda te schrijven.

“Vandaar dat ik dus niet denk dat we opeens overspoeld zullen worden met politiek geëngageerde Amerikaanse romans, behalve van zwarte schrijvers dan natuurlijk, maar die hebben ook geen keuze aangezien ze zo dicht op de politieke realiteit leven.

“Er is gewoon iets in liberale Amerikaanse kringen dat neigt naar zelfcensuur. Het wordt nooit echt expliciet gemaakt, maar je moet je aan een bepaalde orthodoxie houden. Stel dat je een verhaal over Trump zou schrijven en dat je van de man geen verschrikkelijk kwaadaardig monster zou maken, dan zou je heel veel tegenstand ervaren. Geen enkele schrijver vindt het echter aangenaam om karikaturen neer te zetten, dus schrijft hij liever niet over Trump. Het is het allemaal niet waard.”

En in Nigeria?

“Daar is engagement altijd een deel geweest van de literaire traditie. De verhalen van Chinua Achebe zijn niet alleen mooi, ontroerend en subtiel, ze zitten ook geworteld in de politieke realiteit. en dat is toch ook logisch? Zo zit een mensenleven toch in elkaar? We zitten toch allemaal in de geschiedenis en de politieke realiteit? Het is alsof je een roman zou willen schrijven over hedendaags Groot-Brittannië en het niet over de brexit zou hebben. Die brexit maakt echt wel deel uit van het dagelijks leven van de Britten. De kaas die de Britten in de supermarkt kopen zou voortaan wel eens kunnen ontbreken.

“En toch schrijven de meeste Amerikaanse auteurs boeken waarin de realiteit volstrekt afwezig is. Neem bijvoorbeeld het feit dat er in Amerika het hele jaar door bananen verkrijgbaar moeten zijn. Voor mij is dat een politieke geladen zaak omdat het iets zegt over de Zuid-Amerikaanse landen die praktisch gekoloniseerd zijn door Amerikaanse fruitbedrijven.

“Een roman schrijven waarin iemand iedere ochtend een banaan eet is voor mij dus een politiek statement. Maar voor een Amerikaan niet, omdat hij zich anders misschien ongemakkelijk zou gaan voelen.”

Elf jaar geleden gaf u een TED Talk waarin u wees op het gevaar van de ‘single story’, waarin mensen herleid worden tot hun raciale, sociale of financiële status. U wees erop dat arme mensen meer kunnen zijn dan alleen maar arm en dat het voor zwarte kinderen essentieel is dat er niet alleen blanke personages in een boek rondlopen. Is er intussen iets veranderd?

“Zonder enige twijfel. In de media wordt daar vandaag echt wel op gelet, al zijn we er nog lang niet.”

En wat met uw andere TED Talk, uit 2012, waarin u zei dat iedereen feminist moest worden?

“Op dat vlak is er absoluut niets veranderd. Misschien dat het woord feminisme nu juister wordt gebruikt en in bepaalde kringen niet zo’n negatieve bijklank meer heeft, maar of vrouwen daardoor meer macht of gelijkheid gekregen hebben, betwijfel ik. En dan heb ik het niet over wetgeving of zo, maar wel over mentaliteit. Je moet maar eens kijken naar de commentaren die vrouwelijke kandidaten kregen tijdens de Democratische nominatiediscussies op tv. Die leken wel heel erg op de commentaren die Hillary Clinton vier jaar geleden oogstte.

“Over Kamala Harris vroeg men zich af of ze ‘likeable’ was en of haar stem niet te scherp was. Elizabeth Warren bleek opeens kwaad te zijn en dat mocht echt niet, waarop ik me afvroeg waarom ze niet kwaad zou mogen zijn? Waarom mag een vrouw niet tonen dat ze kwaad is en een man wel? Er moet dus nog heel veel gebeuren.

“Het probleem is dat men in Amerika en Europa vindt dat er helemaal geen genderprobleem is. Kijk naar Scandinavië, zogezegd de hemel op aarde wat gendergelijkheid betreft, maar wanneer je iets beter kijkt zie je dat als het op macht aankomt zowat alles nog steeds in handen van mannen is.

“Genderongelijkheid, dat is iets voor andere continenten, zegt men daar. En inderdaad, in Afrika, Azië en Zuid-Amerika wordt er tenminste toegegeven dat er een genderprobleem is.”

En de schuldige is altijd de blanke heteroman?

“Zo is dat, je zou je heel erg slecht moeten voelen en jezelf voortaan iedere ochtend na het opstaan tien stokslagen geven. (lacht) Maar het is natuurlijk wel zo dat alleen de blanke man het racisme de wereld uit kan helpen. Zolang je geen kritische massa aan blanke, antiracistische mannen hebt, zul je dat racisme de wereld niet uit helpen. Als je een misdaad wilt oplossen of voorkomen, moet je het over de daders hebben, niet alleen over de slachtoffers. Vandaag zie ik veel te weinig blanke mannen die werkelijk bereid zijn iets te doen tegen het racisme.”

Is dit op zijn beurt ook geen ‘single story’?

“Natuurlijk zijn er ook blanke mannen die het allemaal goed bedoelen, daar twijfel ik niet aan. Maar ze zijn met te weinig en ze zetten zich ook niet voldoende in om hun geprivilegieerde plek af te staan.”

Achter uw boeken en uw TED Talks zie ik eenzelfde mensbeeld opdoemen waar u voor opkomt, dat van het vrije, zelfstandige individu dat zichzelf moet kunnen zijn.

“Daar zit wel iets in, ja. Leven en laten leven is altijd mijn motto geweest. We zijn met zijn allen gewoon beter af wanneer we allemaal vrij zijn en er op het vlak van kansen en mogelijkheden gelijkheid heerst. Laat mensen toch gewoon zichzelf waarmaken. Zou de wereld dan geen veel mooiere plaats zijn?

“Vind jij het niet hartverscheurend dat omdat iemand een andere huidskleur heeft hij meteen ook minder kansen zal hebben in het leven? Wanneer een baby geboren wordt met een vagina, heeft deze in heel veel delen van de wereld automatisch veel minder mogelijkheden om iets van het leven te maken. Bezit zal die baby nooit erven, en onderwijs zit er ook niet in, maar wel een huwelijk op de leeftijd van 15. En waarom? Omdat het een meisje is.”

Nu we het toch over meisjes hebben, onlangs werd u hevig bekritiseerd omdat u J.K. Rowling steunde toen zij in een essay schreef dat vrouwen andere zorgen hebben dan transgenders. Waar ging dat allemaal over?

“Ik heb geen idee. Ik heb alleen gezegd dat transvrouwen anders zijn dan vrouwen die als vrouw geboren zijn. Dat lijkt me nogal duidelijk. Blijkbaar ben ik in conflict gekomen met het orthodoxe discours van het Amerikaans links-liberalisme. Dat heeft zich een bepaald jargon toegeëigend en wie dat niet volgt wordt gecensureerd. De taal wordt hier gemoraliseerd en voor jezelf denken is niet meer toegelaten.

“Natuurlijk kom ik op voor transrechten. Transmensen hebben rechten, zoals ieder ander mens. Laat daar geen twijfel over bestaan. Maar we moeten vrouwen in naam van die transrechten het zwijgen niet opleggen. J.K. Rowling schreef een sterk essay over haar eigen ervaring met huiselijk geweld en aanranding en begreep niet waarom zij daarom aangevallen en gedenigreerd werd, en de naam kreeg transfobisch te zijn. Zij bleef steeds heel redelijk, vond ik toen ik het essay las, en dat vind ik nog steeds.

“Maar toen sprong iemand erop, vergrootten sociale media het uit en werd zij door het liberaal-linkse autoritarisme in de ban gedaan. Dat is niet alleen meedogenloos, het is ook gevaarlijk, omdat het iedere discussie onmogelijk maakt en mensen aanvalt die aan de linkerzijde van het politieke spectrum zitten, progressief zijn en het beste met de mensheid voor hebben. Het idee dat je een slecht mens bent als je niet het juiste jargon gebruikt, is gewoon nonsens.”

Na het essay werd J.K. Rowling het slachtoffer van de cancelcultuur. Hebt u daar ook iets van gevoeld?

“Niet echt. Bovendien denk ik dat de mensen die me zouden willen ‘cancelen’ sowieso mijn boeken niet lezen. Daar heb ik dus geen probleem mee. Mijn lezers zijn emotioneel intelligent genoeg om te weten waar ik echt voor sta. Er zullen altijd mensen zijn die tumult maken, maar wat dan nog?”

In feite is wat u zegt heel gematigd. En toch krijgt u soms extreme reacties. Hoe moeilijk is het om vandaag gematigd te zijn?

“Ik ben gewoon wie ik ben. Ik ben opgegroeid in een gezin dat me duidelijk maakte dat de wereld niet zwart-wit is. Mijn ouders waren academici. Naar Nigeriaanse standaarden was ik wellicht bevoorrecht. Maar tezelfdertijd leefden we onder een militaire dictatuur. Ik wist dat je gematigd moest zijn en soms bereid om compromissen te sluiten. Wat ik leerde was dat ik geen ideoloog kon zijn, want zo zit het leven niet in elkaar. Dat is gewoon een zooitje, en daar moeten we het mee doen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234