Woensdag 22/01/2020

Chili

Chileense documentairemaker Patricio Guzmán: ‘We moeten ons land opnieuw leren kennen’

De machtige Andes speelt een hoofdrol in La Cordillera de los Sueños. Beeld La Cordillera de los Suenos (The Cordillera of dreams)

Hij is ondertussen 78, maar na bijna een halve eeuw documentaires maken over zijn geboorteland Chili blijft het vuur branden bij Patricio Guzmán. In La Cordillera de los Sueños, dat in Cannes de prijs voor beste documentaire won, kaart hij de eenzaamheid van de Chilenen aan.

Patricio Guzmán is net geen dertiger, aan het begin van zijn filmcarrière, wanneer de democratisch verkozen socialist Salvador Allende in 1970 aan de macht komt in Chili. Guzmáns thuisland staat aan de voet van een marxistische revolutie, hetgeen de rest van de wereld met argusogen bekijkt. De jonge filmmaker besluit om het oog van de storm te trotseren. Hij trekt de straat op met een 16mm-camera, legt een historische verschuiving in zijn land vast op beeld en debuteert twee jaar later als documentairemaker met El Primer Año (1972). 

“Verschrikkelijk was het om te filmen met zo’n 16mm-camera”, lacht de ondertussen 78-jarige filmmaker. “Cameramateriaal vandaag is kleiner, krachtiger en praktischer. Als gevolg zien documentaires er vandaag véél beter uit dan dertig, veertig jaar geleden.”

Militaire coup

Maar wat Guzmán werkelijk zal tekenen voor de rest van zijn leven, wat ervoor zorgt dat hij nu bijna vijftig jaar later nog steeds documentaires maakt over zijn thuisland, gebeurt een jaar later, in 1973. Augusto Pinochet pleegt een militaire staatsgreep en het socialistische regime van president Allende maakt plaats voor een dictatuur die niet schuw is om kritische stemmen met harde hand te onderdrukken. Tijdens het bewind van deze junta worden er duizenden Chilenen geëxecuteerd en tienduizenden gemarteld. 

Guzmán blijft in het land en filmt met zijn bescheiden camera en crew het ondertussen gerenommeerde drieluik La Batalla de Chile (1975-1979). Hierna vlucht hij naar Frankrijk, maar blijft hij documentairefilms maken over de impact die spoken uit het verleden hadden en nog steeds hebben op zijn landgenoten.

‘De hoop leeft’, staat op dit bord. Beeld La Cordillera de los Suenos (The Cordillera of dreams)

“Zesenveertig jaar en twintig films over Chili later voel ik me eenzamer dan ooit”, vertelt Guzmán. Maar het is de eenzaamheid van zijn land en volk dat de Chileen wil benadrukken met zijn nieuwste film La Cordillera de los Sueños. “Chili is een afgesloten land. Het Andes-gebergte scheidt ons van onze buurlanden, dus we hebben amper iets gemeen met Peru, Columbia of Argentinië bijvoorbeeld.” 

Aan de ene kant zorgde die barrière ervoor dat Chili tot op zekere hoogte bespaard bleef van de armoede- en corruptieproblemen in de rest van het continent. Maar het kleine land in afzondering kwam daardoor in een identiteitscrisis terecht waarin het zich vandaag nog steeds bevindt, zegt Guzmán. “Mede door de dictatuur van Pinochet zijn we dertig, veertig jaar van ons leven en onze geschiedenis kwijt. We moeten ons land opnieuw leren kennen.” 

Het is net dat machtige Andes-gebergte, die barrière, waarmee hij cinematografisch te werk gaat om het isolement van zijn volk vast te leggen. “Het is ongelooflijk belangrijk voor mij om eerst het geografische aspect van een film en dán pas de personages en onderliggende situatie te verkennen. Je ziet de grote stad Santiago en wat er zich allemaal afspeelt, maar tegen de achtergrond zie je deze enorme berg, een mastodont eigenlijk, die een scheidingsmuur vormt tussen Santiago, Chili en de rest van de wereld.”

Landgenoten helpen

Zijn nieuwste project La Cordillera de los Sueños (De Bergketen van Dromen) is het slotstuk van zijn tweede trilogie waarin hij terugkeert naar zijn geboortestad en, met behulp van Moeder Natuur, een allegorisch portret schetst over Chili. Met bescheidenheid geeft Guzmán toe dat hij uitsluitend films heeft gemaakt over Chili omdat hij op die manier zijn thuisland en landgenoten probeert te helpen. Beetje bij beetje. 

“Ik blijf proberen om de wereld te veranderen, maar het is nooit genoeg. Elke keer dat ik iets vertel, is er iets anders dat aandacht verdient. Op het einde van de dag is het niet míjn stem, maar de stem van de andere die belangrijk is.” En dat is geen valse bescheidenheid, benadrukt de Franse Chileen. Het zullen volgens hem eerder de kijkers van zijn films dan de films zelf zijn die échte verandering teweeg kunnen brengen.

Een beeld uit ‘La Cordillera de los Sueños’. Beeld La Cordillera de los Suenos (The Cordillera of dreams)

Al is de impact van zo’n documentairefilm nog steeds beperkt door het aantal kijkers. “We moeten daar realistisch in zijn. Mijn films behalen tussen de 150.000 en 300.000 bezoekers wereldwijd. Bezoekersaantallen in de miljoenen, zoals bij fictiefilms, zijn een fantasie. Het is de economische realiteit waar we mee moeten werken. Bovendien is een documentaire niet voor iedereen weggelegd, net zoals een essay en een roman niet te vergelijken zijn.”

Het sociale protest in Chili blijft aanhouden tijdens Guzmáns afwezigheid, maar ontaardt in gewelddadige protesten in oktober, eerder dit jaar. Brandende straten en harde optredens van politie en militairen brengen Guzmán terug naar zijn beginjaren. De vergelijking met de protesten tijdens Pinochets dictatuur zijn niet ver weg, zegt hij. “Repressie blijft repressie, het is universeel. Een clash of classes. De situatie is anders dan toen, maar je hebt nog steeds een verontwaardigde massa.” De onderdrukking gebeurt nu meer economisch dan militair, legt de filmmaker uit, maar met hetzelfde resultaat. “Fantastico, zo’n revolutionaire explosie. We zien wel waar we belanden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234