Dinsdag 22/06/2021

InterviewCartoonist Aurel

Cartoonist Aurel debuteert als regisseur met gelauwerde animatiefilm ‘Josep’: ‘Onze omgang met vluchtelingen is in tachtig jaar tijd weinig veranderd’

'Josep' toont hoe Spanjaarden op de vlucht voor Franco in Franse concentratiekampen terechtkwamen.  Beeld rv
'Josep' toont hoe Spanjaarden op de vlucht voor Franco in Franse concentratiekampen terechtkwamen.Beeld rv

In zijn debuutfilm ruilt Le Monde-cartoonist Aurel statische spotprenten in voor bewegende beelden. Zijn potlood wordt er niet minder scherp op: Josep, dat pas de César voor beste animatiefilm won, toont een zwarte pagina uit de Franse geschiedenis, maar doet ook nadenken over hedendaagse wantoestanden.

Jarenlang speelden figuren als Nicolas Sarkozy, Emmanuel Macron en Donald Trump de hoofdrol in zijn werk: Aurel, Aurélien Froment, is een veelgevraagde cartoonist voor Franse dag- en weekbladen als Le Monde en het satirische Le Canard Enchaîné. Maar in Josep, zijn eerste film als regisseur, focust hij op een minder herkenbaar personage, en een ronduit vergeten stuk geschiedenis.

De Catalaan Josep Bartolí, die net als Aurel cartoonist was, zag zich tijdens de Spaanse Burgeroorlog verplicht om de wapens op te nemen tegen de fascistische troepen van generaal Franco. Tevergeefs, want het republikeinse verzet werd in 1939 in de pan gehakt. Bijna een half miljoen Spanjaarden, op de vlucht voor represailles, kozen na de val van Barcelona voor de enige uitweg die hen nog restte: te voet de Pyreneeën over, richting Frankrijk.

Daar wachtte hen na drie jaar oorlog geen warm onthaal, maar meer ellende. De Franse overheid liet zich verrassen door de plotse toestroom van Spaanse vluchtelingen, en sloot hen op in geïmproviseerde kampen waar ze verwaarloosd, vernederd en mishandeld werden. Concentratiekampen, zeg maar. Een zwarte bladzijde uit de Franse geschiedenis, die volgens Aurel “compleet genegeerd wordt” in zijn land.

Hoe komt dat?

“Er zijn verschillende redenen. Ten eerste gebeurde dit allemaal aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Dat is zo’n enorm trauma geweest dat het alles errond heeft weggeveegd. Een tweede reden is dat men het zich ook niet wíl herinneren. Ons land komt er namelijk niet zo fraai uit. Maar ook de mensen die in die kampen werden opgesloten, hebben het veelal doodgezwegen. Ze wilden hun kinderen niet opzadelen met hun verleden als slachtoffer, en hen de kans geven om op te groeien zonder rancune tegenover hun nieuwe thuisland.”

Een film over vluchtelingen die in miserabele omstandigheden worden opgevangen: had u de actualiteit in het achterhoofd toen u aan Josep begon?

“Het was niet mijn bedoeling om iets aan te klagen met deze film, maar het zou idioot zijn om te ontkennen dat er parallellen zijn met de realiteit van nu. Er is jammer genoeg niet veel veranderd in tachtig jaar tijd. Als je deze film ziet, besef je meteen dat het belachelijk was hoe we toen omgingen met Spanjaarden. Vandaag hebben we allemaal wel een Spaanse buur of schoonbroer. En toch behandelen overheden en sommige burgers migranten nog steeds op dezelfde manier. Misschien kan deze film wat perspectief bieden, door aan te tonen dat er geen gevaar schuilt in de aanwezigheid van vluchtelingen. Tegelijk ben ik me zeer bewust van de beperkte impact die kunstwerken hebben. Meestal is het toch gewoon preken voor eigen parochie.”

U tekende eerder al een stripalbum over migranten, Clandestino. Waarom houdt dat thema u zo bezig?

“Net omdat ik uit een familie kom die al eeuwenlang op dezelfde plek woont. Ik ben heel diep verankerd in Frankrijk. Het tegenovergestelde daarvan, de ontworteling van migranten, is voor mij dan ook heel fascinerend. Geworteld zijn in een rijk land als Frankrijk heeft veel goede kanten, maar ik heb in mijn leven toch een zekere multiculturaliteit gemist.”

Vond u Josep Bartolí ook interessant omdat hij net als u cartoonist was?

“Ik werd in de eerste plaats aangetrokken door de intense tekeningen die hij maakte terwijl hij in die concentratiekampen vastzat: gruwelijke, semirealistische schetsen waarin hij karikaturale trekken verwerkte om zijn gevoelens uit te drukken. Ik wilde een film over Joseps leven maken, maar gaandeweg besefte ik steeds meer dat ik ook iets over zijn werk wou vertellen, en zelfs over tekenen in het algemeen.

“Dat is trouwens de reden waarom ik Frida Kahlo, die later in Mexico een tijdje Joseps geliefde werd, in de film opvoer. Ik was aanvankelijk een beetje bang voor de glamourfactor die haar aanwezigheid mee zou brengen, maar het was ook zonde geweest om haar bewust niet aan bod te laten komen. (lacht) Daarom gaat Josep met haar in discussie over wat tekenen en schilderen voor hem betekent.”

In de film lijkt Josep vooral te tekenen om niet gek te worden.

“Precies. Als men spreekt over Joseps tekeningen, heeft men het vaak over ‘een getuigenis van wat er in de kampen gebeurd is’. Dat klopt natuurlijk wel, maar ik ben ervan overtuigd dat Josep daar vooral tekende om te overleven.”

U draagt de film op aan nog een andere cartoonist: Tignous, die op 7 januari 2015 vermoord werd bij de aanslag op Charlie Hebdo. Wat betekende hij voor u?

“Heel veel. Vooral in het begin van mijn carrière. Hij heeft me in het zadel geholpen als cartoonist. Ik was een jonge tekenaar zonder opleiding, ik woonde zelfs niet in Parijs, maar hij geloofde in mij. Hij was altijd mijn klankbord als het over tekenen ging, en een zeer goede vriend. Na zijn dood heb ik me nog jarenlang, bij elke tekening die ik maakte, afgevraagd: ‘Wat zou Tignous ervan vinden?’”

‘Josep’ is vanaf 17/03 te zien op Cinema bij je thuis, Proximus Pickx en Sooner.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234