Woensdag 24/07/2019

Muziek

Brian Eno over eindeloze plaat 'Reflection': "Ik heb mijn wensdroom nu pas gerealiseerd"

Ambient is niet bedoeld om op te chillen, vindt Brian Eno. De muziek moet juist gedachten op gang brengen, inzichten verschaffen. Benodigd: computer en viltstift.

Brian Eno. Beeld Photo News

De naam Brian Eno is al decennia vooral verbonden met de term 'ambient music'. Natuurlijk, Eno (68) heeft veel meer betekend voor de popgeschiedenis, waarin hij als toetsenist van Roxy Music in 1970 opdook. Hij was producer van onder anderen de Talking Heads, David Bowie, U2 en Coldplay en hij maakte (vocale) popplaten als Another Green World (1975), Before and After Science (1977) en het vorig jaar verschenen The Ship.

Maar hoe uiteenlopend Eno's werk ook is - hij is net terug uit Buenos Aires, waar hij een lichtinstallatie heeft geëxposeerd en momenteel werkt hij aan een essay over het "teveel aan informatie dat op ons afkomt" - zijn fascinatie voor ambient is altijd een constante geweest.

"Ambient is eigenlijk de wat afgezwakte vorm van het soort generatieve muziek waarvan ik al sinds mijn studententijd op de kunstacademie droom", zegt hij. "Met generatief bedoel ik muziek waaruit andere muziek voortkomt, zodat er een geheel ontstaat dat eindeloos duurt. Zoiets probeer ik al mijn hele leven te maken, maar ik denk dat ik die wensdroom nu pas echt heb gerealiseerd."

Geen maximale lengte meer

Al op de albumhoezen van Discreet Music (1975) en Music for Airports (1978) toonde Eno installaties van aan elkaar gekoppelde bandrecorders, die een lang stuk muziek voortbrachten. De muziek bestond uit een paar elementen, zoals Eno's eenvoudige pianoloopjes en zoemende synths.

"Ik kon op plaat of cd een aardige indruk geven van wat ik voor ogen had, maar was toch afhankelijk van de maximale lengte van muziekdragers: 25 minuten per plaatkant voor een lp, vijf kwartier voor een cd. Van die handicap heb ik met Reflection geen last meer."

Eno's nieuwste album, Reflection, verschijnt niet alleen als dubbel-lp en als cd van een klein uur lengte, maar ook als app die de muziek onophoudelijk laat horen. De basiselementen op Reflection zullen degenen die bekend zijn met Eno's werk, niet heel verrassend voorkomen. Zweverige synths, pianotonen, soms vervormd tot een soort klokgerinkel, en aanzwellende en wegstervende fluittonen.

"Als je de geluiden probeert te benoemen of beschrijven, klinkt het ongelooflijk saai, maar het is de rangschikking, de compositie, die het stuk een zekere spanning moet geven."

Actie in het hoofd

Brian Eno zit aan de ronde tafel in zijn studio in het Londense Notting Hill. Er staat een schaal croissants op tafel, de gastheer schenkt thee in.

"Ik ben inmiddels een beetje kwijt wat ik oorspronkelijk met de term ambient-muziek voor ogen had. Het wordt nogal eens verward met rustgevende muziek. In de jaren negentig maakten danceproducers als Aphex Twin en The Orb muziek voor chill-outruimten in clubs. Die muziek werd ook ambient genoemd. Prima, maar muziek om bij uit te rusten is niet wat ik met de term bedoelde.

"Ik wil juist dat het luisteren ernaar stimuleert tot nadenken. De muziek moet de concentratie bevorderen, het luisteren moet aanzetten tot actie in het hoofd, niet tot rust.

"De albumtitel verwijst er niet voor niets naar. Reflectie als reactie op, in mijn geval, intuïtief gedrag. Er gaat voortdurend van alles om in mijn hoofd. Ik bedenk elke paar minuten wel iets waarmee ik meteen aan de slag wil. Van een melodie tot een inzicht over de toekomst van de wereld. Als je luistert naar Reflection moeten die gedachten structuur krijgen.

"Door veel naar de basiselementen voor dit album te luisteren, in talloze rangschikkingen, kwam ik erachter wat wel werkt en wat niet. Het luisteren is de derde, laatste en tijdrovendste stap geweest in het creëren van Reflection."

De eerste stap was het selecteren van die basiselementen: "Welke sounds van welke instrumenten wilde ik steeds opnieuw laten terugkeren in Reflection?" De tweede stap: het erop loslaten van algoritmen. "Regels of instructies die bepaalde patronen in de muziek genereren. Ik begin met allemaal losse fragmentjes. Melodie-loops van verschillende lengten bijvoorbeeld. Daar maak ik dan algoritmen voor, zoals: het ene element moet 20 procent van de tijd eenvijfde toon lager gaan en dat element 2 procent van de tijd een octaaf hoger."

Viltstift

Het werken aan Reflection vergelijkt Eno graag met tuinieren. "Ik had zaadjes geplant en keek wat er ontkiemde met de regels die ik algoritmisch had vastgesteld. En maar luisteren en aanpassen."

Brian Eno illustreert zijn betoog met behulp van een viltstift, waarmee hij in het uur dat het gesprek duurt de tafel heeft volgekalkt, en zelfs een deel van zijn toetsenbord. Na afloop veegt hij met een vochtig doekje alles weer schoon en trekt hij zijn jas aan, want "na zo'n uurtje doceren moet ik altijd even de frisse lucht in."

Vijf minuten later komt hij terug voor de fotosessie, loopt naar dat deel van zijn studio annex atelier waar zijn platen en boeken staan en zet heel hard het liedje Everybody Needs Somebody to Love van Solomon Burke op. "Mijn manier om de hersens te resetten is snoeihard opzwepende soul of afrofunk draaien van Fela Kuti. Bij mijn eigen muziek kom ik niet tot rust, daar denk ik juist bij na."

De muziek op Reflection staat ver af van de dansmuziek waarop Eno zelf zo gek is. Maar de algoritmen die hij heeft gebruikt, zijn opgesteld volgens zijn persoonlijke smaak. "Zo koester ik weerzin tegen het gebruik van mineurakkoorden. Alle bands waarvoor ik produceerde, stopten wanneer ze het even niet meer wisten een mineurakkoord in hun liedjes, of het nu U2 of Coldplay was. Ik vroeg altijd waarom. Mineurakkoorden suggereren droefenis, ik hou er niet van als een gevoel te veel wordt opgelegd."

Brian Eno. Beeld REUTERS

Nog iets waar Eno een hekel aan heeft, is het gedweep van veel muzikanten met analoge instrumenten, omdat die beter zouden klinken dan digitale. "Die voorkeur heeft met luiheid te maken. Muzikanten zweren niet bij analoog omdat het zo veel mooier klinkt dan muziek die door een computer is gegenereerd, maar omdat het eenvoudiger is om analoge instrumenten te spelen.

"De mogelijkheden zijn beperkter, en dus is het bedienen simpeler. Voordat je computersoftware goed doorhebt, ben je uren, zo niet dagen verder. Maar je kunt er veel meer mee. Ik denk wel eens dat de ontwikkeling van popmuziek stagneert omdat muzikanten zich geen raad weten met de nieuwe technologie."

Politieke kant

Dat wil niet zeggen dat Eno techniek boven alles stelt. Maar zijn kennis van technische, digitale processen, stelt hem in staat de wereld beter te begrijpen.

"Ik krijg weleens de vraag waarom ik niet méér politieke muziek maak. Dan bedoelt men dat ik liedjes moet gaan zingen met 'go home fascists' of 'Donald Trump must go'. Daar zie ik niks in, dat is propaganda."

Maar kunst kan volgens hem wel degelijk een bijdrage leveren aan politieke veranderingen, en die zijn in zijn ogen hard nodig. "Als we naar kunst kijken, nemen we in ons op hoe iets is, of zou kunnen zijn. Neem bijvoorbeeld Charles Dickens. Wie inzicht wil krijgen in hoe de maatschappij functioneerde in het Londen van de 19de eeuw, kan terecht in zijn romans."

Op dezelfde manier kan ook het bestuderen van de mechanismen achter Reflection inzicht verschaffen in de huidige maatschappij. "Als je begrijpt dat het muziekstuk niet het resultaat is van een artiest of een band die een uurtje muziek maakt, maar voortkomt uit een door de computer georganiseerd samenspel van intuïtie, emotie en regels, dan kijk je volgens mij ook anders aan tegen wat er om je heen gebeurt. Ik durf te zeggen dat aan Reflection ook een politieke kant zit. De gedachte, bijvoorbeeld, dat je afgaand op je intuïtie en emoties ver kunt komen, maar je uiteindelijk regelgeving nodig hebt om alles in goede banen te leiden."

Door het doorgronden van een kunstwerk als Reflection wordt de boze buitenwereld volgens Eno minder abstract. 'Als je weet hoe iets dat onmogelijk lijkt, in een muziekstuk of ander kunstwerk toch gerealiseerd kan worden, denk je misschien ook: waarom zou het in het echte leven niet lukken?'

Brian Eno: Reflection. Warp/V2.

---

App zonder ophouden

Behalve digitaal, op cd en als dubbel-lp is Reflection ook als app verkrijgbaar. Daar hangt een fors prijskaartje aan: 40 euro. Maar de muziek duurt dan ook oneindig lang. In zekere zin is de 54 minuten durende albumversie een samenvatting van wat de app laat horen. Al lijken de korte stukjes melodie, fluittonen en belgerinkel verder uit elkaar te liggen en langer te worden aangehouden. Je hoeft niet online te zijn om de app te kunnen beluisteren; handig voor lange trein- of vliegreizen zonder wifi.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden