Vrijdag 03/04/2020

boeken onder vuur

Brandende bibliotheken, van Leuven tot Timboektoe

Beeld RGB

Het is opvallend stil in de tentoonstellingszalen van de Leuvense universiteitsbibliotheek. In een oord van kennis en bezinning is rust natuurlijk de regel, maar hier is meer aan de hand.

Behoedzaam schuifelen bezoekers langs de vitrines van 'Boeken onder vuur', het verhaal van de brand die de bibliotheek in 1914 verwoestte. Een brok werelderfgoed, opgeslagen in 300.000 handschriften en wiegendrukken ging toen in de vlammen op. De gewijde stilte heeft dus alles te maken met de verbijstering, de ontroering en de wanhoop die je ervaart als je langs de zwartgeblakerde relicten wandelt.

Verbijstering is het eerste wat je voelt. Natuurlijk was het in augustus 1914 oorlog, en waar gehakt wordt vallen spaanders. Maar dat de strijd zich niet als vanouds op het slagveld afspeelde, blijkt uit het relaas van de inval in de universiteitsstad die zich ook toen al 'het Oxford aan de Dijle' noemde.

In de paniek van de eerste oorlogsmaand gebruikte het Duitse opperbevel gretig de mythe van de 'francs-tireurs' als uitvlucht voor massamoord en brandschatting. Om de (vermeende) aanvallen van laffe burgers die de bezetters vanuit hun huizen onder vuur namen te wreken, werd de stad systematisch platgebrand terwijl standrechtelijke executies tientallen slachtoffers maakten. Na de oorlog werden meer dan duizend huizen heropgebouwd, en op het monument bij het station herdenken lange namenlijsten de doden.

Tot massaal geweld tegen burgers kwam het even goed in Aarschot of Dinant, maar Leuven was toch een geval apart. Wetens en willens lieten de Duitsers de vermaarde universiteitsbibliotheek in rook opgaan, want wie de cultuur en het geheugen van de vijand uitwist, raakt het hart van een samenleving. De planmatigheid waarmee een en ander gebeurde, bezorgt je koude rillingen.

Een internationale solidariteitscampagne voor de bouw van een nieuwe bib kende vooral in de V.S. succes en leverde een nagelnieuw gebouw en dito collectie op. Toen de bibliotheek bijna klaar was, achtte de rector het niet langer gepast dat de dingen bij hun naam werden genoemd en liet hij de Latijnse tekst op de balustrade, die eraan herinnerde dat het gebouw door de Duitsers was vernield, vervangen door neutrale zuiltjes.

Dat Felix Morren, een Leuvenaar die op de werf werkte, uit protest de afrastering met een voorhamer te lijf ging, kun je de man niet kwalijk nemen: het verleden heeft zijn rechten, en de toekomst was hoogst onzeker - in de Tweede Wereldoorlog werd de nieuwbouw op zijn beurt vernield.

Zo zoom je in deze expo van het grote verhaal naar de anekdote en terug, aan de hand van relicten die de gebeurtenissen nauwgezet documenteren en al even zorgvuldig werden bewaard. Nu zijn ze eindelijk uit de reserves gehaald, wat 'Boeken onder vuur' tot een existentiële ervaring maakt. Vorig jaar werden de thema's oorlogsgeweld en boekverbrandingen al uitvoerig maar enigszins abstract en onthecht belicht in het project 'Ravage', waarvan deze expo een noodzakelijke aanvulling is.

Beeld RGB

Het is de ontroering die het verschil maakt: in glazen doosjes zijn een veertigtal verkoolde fragmenten van handschriften en boeken neergelegd, als Sneeuwwitje in haar kist. De beeldend kunstenares Sofie Muller heeft er twee 'rooktekeningen' en een installatie met verbrande schoolbanken aan toegevoegd. Maar het is de laatste zaal die je keel helemaal dichtschroeft.

Enkele onschatbare, eeuwenoude handschriften die stiekem uit bibliotheken in Timboektoe werden gesmokkeld om ze voor de oorlog te behoeden, zijn er liefdevol in vitrines opgebaard. Didactische panelen vertellen hoeveel moeite het behoud en de restauratie ervan kost. Daar voel je hoe weerloos papier is, en hoe blind de haat van de mannen die de brandstapels aansteken. Nergens valt een verwijzing naar de toestand in de wereld anno 2015, maar je weet precies waarover deze tentoonstelling echt gaat.

Tot 13 september 2015 in de Leuvense universiteitsbibliotheek.

Beeld RGB
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234