Dinsdag 15/06/2021

Reportage

Brabant, waar Vincent van Gogh leerde schilderen

De ­Roosdonck, een windmolen even buiten Nuenen, is op ­verschillende doeken van Vincent van Gogh te bewonderen. Beeld Hans Avontuur
De ­Roosdonck, een windmolen even buiten Nuenen, is op ­verschillende doeken van Vincent van Gogh te bewonderen.Beeld Hans Avontuur

Voor mensen uit zijn geboortestreek in het zuiden van Nederland is het een gegeven van alledag: Vincent van Gogh was een Brabander. Maar de trots groeit en dit jaar staat er veel nieuws te gebeuren. Op zoek naar sporen van het genie dat hier zijn eerste meesterwerken schilderde.

Voor de meeste dorpsbewoners van het 19de-eeuwse Nuenen moet Vincent van Gogh een vreemde snuiter zijn geweest. Zoon van de dominee, 30 jaar oud en werkloos, sjofel gekleed en dan werd er ook nog gefluisterd dat hij in Den Haag ongehuwd had samengewoond met een prostituee en haar twee kinderen. Niemand die in de gaten had welk wonder zich recht voor hun neus aan het voltrekken was.

Op de tekening van een aardappelrooiende boerin is in de ­achtergrond de molen van Roosdonck te zien. Nuenen, 1885. Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
Op de tekening van een aardappelrooiende boerin is in de ­achtergrond de molen van Roosdonck te zien. Nuenen, 1885.Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Hoewel het dorp sinds 1883, het jaar dat Vincent er ziek en berooid aankwam, veel is veranderd, zijn er nog tal van plekken te zien die hij heeft getekend of geschilderd. Sterker nog, er is niet één andere plaats, ook niet in Frankrijk, waar zijn werk nog zo herkenbaar in het landschap is terug te vinden. Van het kerkje tot het populieren­laantje, van winterse knotwilgen tot watermolens.

Een van die bijzondere plaatsen is de Collse watermolen, in 1884 door Vincent vastgelegd met olieverf op doek en plaat. De schilder zou het houten gebouw met rode dakpannen nu nog moeiteloos herkennen. Ik zie hoe het water door het dubbele rad stroomt en ­schuimend tevoorschijn komt, ­precies als op het schilderij dat een van de pronkstukken is van het Noordbrabants Museum in Den Bosch.

Het museum hoopt eind maart de nieuwe Van Gogh-zaal te kunnen openen. “Van Gogh was onderdeel van de historische expositie, maar krijgt nu een eigen ruimte met dertien originele werken”, vertelt conservator Helewise Berger. “Je zou kunnen zeggen dat Vincent in Brabant heeft leren schilderen. Het verschil tussen zijn eerste en laatste werk dat hij hier heeft gemaakt is enorm.”

Dat de meeste tekeningen en schilderwerken uit deze periode donker en zwaarmoedig ogen, is volgens Berger een misvatting: “Als je heel goed kijkt, zie je al hoe hij experimenteert met de kleuren waar hij nu zo bekend om is. In het aquarel van de pastorietuin in Nuenen zit bijvoorbeeld een ­prachtig blauw en groen.”

Licht? Overbodige luxe

De pastorie staat er 156 jaar later nog steeds. Aan het eind van een smal steegje is er uitzicht op de achterkant van het statige pand met rechts het atelier dat Vincent betrok na aankomst in Nuenen. Zijn ouders, die de pastorie bewoonden, boden aan om er ­grotere ramen in te maken – hun zoon was tenslotte schilder en had zoveel mogelijk licht nodig – maar de artiest wilde het niet. Hij deed het af als overbodige luxe.

De Collse watermolen ziet er vandaag nog net zo uit als toen Van Gogh hem vereeuwigde in mei 1884.
 Beeld Hans Avontuur
De Collse watermolen ziet er vandaag nog net zo uit als toen Van Gogh hem vereeuwigde in mei 1884.Beeld Hans Avontuur
null Beeld Hans Avontuur
Beeld Hans Avontuur

Vincent wilde in Nuenen een boerenschilder zijn, naar zijn ­voorbeeld Jean-François Millet. De grootste schoonheid zat volgens hem in de eenvoud. Of het nu om de natuur ging of om de mensen. Liever tekende Vincent het doorleefde gezicht van een boerin dan het gladde gelaat van een rijke dame. En geen mooier kostuum dan dat van de boer.

Achter de pastorie staan nu huizen en winkels, maar destijds liep Vincent er zo de natuur in, een woestenij van heidevelden, zandpaden, sloten en bossen. Zo ruig als eind 19de eeuw is de natuur rondom het dorp niet meer, maar er zijn stukken die nog aardig in de buurt komen, zoals het Nuenens Broek, een drassig gebied aan de oevers van de Dommel.

Over onverharde landbouwwegen wandel ik in de richting van Nederwetten. Het landschap is er nog niet door verkaveling gladgestreken. Er zijn weilanden, grillige plukken bos, stroken met struiken, elzensingels en wilde zompige ­stukken die soms onder water staan. Ik herken de schetsen van Van Gogh. Sloten met knotwilgen, zandpaden met kale populieren, soms een kerktoren of een molen die de horizon markeert.

Ik vraag me af of Vincent met zijn schetsboek onder zijn arm traag over de wegen slenterde of juist met ferme pas door de velden liep. Was hij onderzoekend of vastberaden? Het is gissen. Een interview dat de heemkundekring in 1966 had met de laatste ooggetuige, de hoogbejaarde Piet van Hoorn, geeft een beeld: “De meeste mensen bekeken hem voor een gek, maar hij was helemaal niet gek... Dan ging hij daar eens heen, dan ging hij hier eens heen, en dan ging hij ginder heen. En dan zeiden ze, ‘daar is die gek weer bezig’. Maar dat was geen gekheid, dat was alleen om een punt te vinden waar hij kon schilderen.”

Natuurlijk wordt Van Gogh in Nuenen niet meer voor gek versleten, maar openlijke bewondering heeft toch tot eind 20ste eeuw geduurd. Wat begon met een informatiecentrum in een koetshuis, is uitgegroeid tot het ‘Vincentre’ met een mooie presentatie over de schilder, die vooral zijn Nuenense periode belicht. Ook kun je er terecht voor boeken, rondleidingen en een Brabantse kop koffie.

Volgens directrice Simone van der Heiden is er steeds meer ­internationale belangstelling: “Zelfs grote maatschappijen die riviercruises organiseren weten ons te vinden. Je loopt in het dorp als het ware door de tekeningen en ­schilderijen van Van Gogh. En je komt meer te weten over de ­persoon. Dat is voor veel mensen een unieke belevenis.”

Groter podium

Brabant krijgt steeds beter in de gaten dat Vincent in zijn geboortestreek een groter podium verdient. Behalve de nieuwe tentoonstelling in het Noordbrabants Museum in Den Bosch, wordt het Vincentre in Nuenen twee keer zo groot, zijn er plannen voor een Van Gogh Homeland Experience met landmarks en uitkijktorens én krijgt het Van Gogh National Park dit voorjaar mogelijk een officiële status.

‘Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen’ uit 1884. De kerk staat er nu nog altijd even schilderachtig bij. Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
‘Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen’ uit 1884. De kerk staat er nu nog altijd even schilderachtig bij.Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)
null Beeld Hans Avontuur
Beeld Hans Avontuur

“Een groot kunstenaar verdient plannen van internationale allure”, zegt Frank van den Eijnden, directeur van Van Gogh Brabant, dat zich onder meer ontfermt over de 39 Van Gogh-monumenten in de provincie. “Maar dat vraagt bij Van Gogh wel om voortdurende ­reflectie. Wat past er wel en niet bij een man die liever in een café exposeerde dan in een paleis? Alles wat we doen moet passen bij zijn werk en leven.”

De monumenten zijn te lang voor lief genomen, zegt Van den Eijnden. “We hebben ons al die jaren onvoldoende gerealiseerd hoe belangrijk het behoud van dat erfgoed is. Zo bespreken we nu met de gemeente Etten-Leur of de kerk waar vader Van Gogh dominee was, een nieuwe functie kan krijgen. Die prachtige sacrale ruimte leent zich enorm voor een multimediale kijk op het leven en werk van Van Gogh.”

Met een boekje in de hand loop ik door Nuenen langs de plekken die door Vincent zijn geschilderd of die een belangrijke rol in zijn leven hebben gespeeld. Ik zie een wevershuisje, een windmolen, het postkantoortje en de kerk die Vincent speciaal voor zijn moeder schilderde. Vanwege een gebroken been kon ze niet meer naar de kerk, dus bracht Vincent de kerk naar haar.

Aan het eind van de wandeling door Nuenen rijd ik terug naar de Collse watermolen. Ik wil er door de natuur dwalen zoals Van Gogh dat bijna dagelijks deed tijdens de twee jaar die hij hier doorbracht. Het water in de Kleine Dommel staat hoog, de paden zijn lastig begaanbaar maar de wereld is er sereen en mooi.

IJsvogeltje

In zijn brieven aan zijn broer Theo was Vincent enthousiast over de natuur: ‘Het gaat mij in Brabant nogal wel. Ten minste, ik vind de natuur hier erg opwekkend...’

Het pad slingert langs grote oude bomen en volgt de Kleine Dommel. Het water kabbelt tussen het wuivende riet door en een ijsvogeltje scheert voorbij, precies zoals te zien is op een schets van Van Gogh. Een sloot met knotwilgen erlangs brengt me terug bij de watermolen. Ik denk aan de talrijke tekeningen en schilderijen die hij van deze omgeving gemaakt heeft. Van vingeroefeningen tot uitgebreide studies en zijn eerste pogingen om de ziel van de omgeving vast te leggen. Zijn Franse oeuvre vol uitbundige kleuren heeft hem beroemd gemaakt. Maar hier stond hij, op deze plek. Hier liep hij, over deze paden. Hier, op het Brabantse platteland, werd hij Vincent van Gogh, de schilder.

Zandpad in het Nuenens Broek, waar Vincent wandelde en schetste Beeld Hans Avontuur
Zandpad in het Nuenens Broek, waar Vincent wandelde en schetsteBeeld Hans Avontuur

Nog meer Van Gogh

Noord-Brabant telt 39 Van Gogh-monumenten. Hier een paar belangrijke voorbeelden buiten Nuenen.

Eindhoven: de Genneper Watermolen, door Van Gogh getekend en geschilderd.

Zundert: het geboortehuis bestaat niet meer, maar op dezelfde plaats staat het Vincent van Goghhuis.

Etten-Leur: de kosterwoning, waar het gezin ­woonde toen vader predikant was in het dorp.

Tilburg: stadspaleis Willem II. Hier leerde hij ­tekenen en werd een klassenfoto gemaakt, de enige foto waarop Vincent waarschijnlijk te zien is.

Den Bosch: in het Noordbrabants Museum hangen originele werken, zoals Collse watermolen, Kop van een vrouw en Stilleven met flessen en schelp.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234