Donderdag 22/08/2019

Non-fictie

Boeddhist Matthieu Ricard: "Nee, we zijn niet allemaal kleine egoïstjes"

Matthieu Ricard wordt in Amsterdam gefotografeerd met een portret van Mahatma Gandhi in zijn handen. "Verzet kan wel degelijk geweldloos zijn." Beeld Karoly Effenberger

Altruïsme, de wil om samen het welzijn van de mensheid of zelfs dat van de hele wereld te verhogen, is geen zweverig begrip, aldus Matthieu Ricard. Meer zelfs, we zijn van nature allemaal altruïsten. Alleen laten we ons veel te vaak doen door de minderheid van egoïsten om ons heen. Tijd voor actie, dus.

Het heeft iets van de Bijbel, het nieuwe boek van Matthieu Ricard: vuistdik, bijna negenhonderd pagina's, en ongetwijfeld het diepgravendste en breedste boek ooit geschreven over altruïsme.

Het gaat natuurlijk over boeddhisme en meditatie, wat zou je anders verwachten van deze Fransman die al zijn hele leven in Tibet woont en de persoonlijke vertaler van de dalai lama is? Maar het gaat ook over neurologie, ecologie, sociologie en psychologie. Ricard bekijkt zijn onderwerp vanuit alle mogelijke hoeken en besluit dat alleen het altruïsme ons nog kan redden. Het evangelie volgens Matthieu dus, en we bedoelen dat zeker niet negatief.

Altruïsme heeft altijd een aura van geitenwollensokken om zich heen gehad. Het was iets voor naïevelingen of, zoals de filosofen Nietzsche en Stirner beweerden, een zwaktebod van zij die niet mee kunnen in deze harde wereld, waar het individu de plicht heeft om voor zichzelf op te komen.

Volgens Ricard zijn dat volkomen achterhaalde ideeën. Mensen zijn immers geen egoïsten, ze zijn wezens die gericht zijn op samenwerking en zo meer resultaat behalen dan alleen. Dat zegt trouwens ook de evolutietheorie. "De mens is een mengeling van altruïsme, egoïsme en nog een hele reeks andere eigenschappen", aldus Ricard. "Het idee dat je maar aan de huid van een mens hoeft te krabben om de egoïst eronder tevoorschijn te halen, is dus volkomen fout. Geef een kind van een jaar de keuze tussen een marionet die lief kijkt en één die boos kijkt en het kiest vrijwel altijd voor de lieve.

"Het probleem is dat het goede nooit gezien wordt. Laat honderd mensen een goede daad verrichten, en je hoort er niets over, terwijl een bankovervaller natuurlijk wel de koppen haalt. We worden nu eenmaal veel meer aangetrokken door het extreme, het gewelddadige of het bedreigende dan door het normale. En ook daar is een evolutionaire reden voor: zij die beseffen waar het gevaar schuilt, zijn beter in staat zich ertegen te verdedigen."

Beeld rv

Is altruïsme dan natuurlijk of cultureel?
"Iets natuurlijks, en dat merk je bij oudere kinderen, tussen zes en negen. Neem hen mee naar een ziekenhuis om een ander kind te bezoeken. Vraag twee weken later of het kind opnieuw mee wil gaan en je hebt 70 procent kans dat dat zo is. Heb je het kind na het eerste bezoek een beloning gegeven - snoep of zo - dan is de kans veel kleiner dat het kind nog mee wil. Het wil dus wel mee om te troosten of te helpen, maar niet omdat het dan een lolly krijgt.

"We zijn dus niet allemaal kleine egoïstjes, zoals Freud zei. Het tegendeel is waar. Tussen zijn tweede en vijfde werkt een kind spontaan mee met anderen. Het is pas later dat het begint te beseffen dat niet alle mensen lief en behulpzaam zijn en dat het zich tegen dat soort mensen leert te beschermen. Vanaf twaalf of dertien verbreedt de empathiekring weer en begint het kind zich verwant te voelen met kinderen uit bijvoorbeeld Bangladesh. In traditionele samenlevingen, zoals in de Himalaya, voelt iedereen zich betrokken bij de anderen. Je moet er tegen een jongen van tien niet zeggen dat hij zich moet bekommeren om zijn zusje van drie. Dat gebeurt daar spontaan."

Uw recentste boek, 'Plaidoyer pour les animaux', gaat over dierenrechten. Moeten we ons altruïsme uitbreiden naar de dierenwereld?
"Dat lijkt me een logische uitbreiding, het gevolg van de vooruitgang van onze beschaving. We hebben een kort geheugen. Wie weet bijvoorbeeld nog dat de laatste heks in Frankrijk nog maar in 1886 werd terechtgesteld? Iedere zondag werden op het marktplein mensen gemarteld, en ook dieren. Men ging daarnaar kijken alsof het poppenkast was.

"Kijk, mensen zijn misschien heel goed in het spelen van de fuga's van Bach, of in het doceren aan de universiteit, maar ik zou hen graag eens naar Nieuw-Zeeland zien migreren zich oriënterend op de sterrenhemel, zoals sommige trekvogels doen. Louter biologisch gezien zijn wij echt niet het summum van de evolutie, maar wel de bacteriën en de mieren. Geen enkele reden om chauvinistisch te zijn dus. Of je nu een universiteitsprofessor de keel afsnijdt of een geit, de reactie is twee keer hetzelfde. Daarom vind ik dat we onze morele sfeer moeten uitbreiden naar de dieren."

Moeten we die sfeer niet verder uitbreiden en de aarde op zich waarde toekennen?
"Uiteindelijk wel, want onze aarde lijdt onder onze leefwijze. 750 miljoen ton graan gaat op aan dierenvoeding. Het vlees dat we zo op ons bord krijgen, is trouwens ook nog eens ongezond voor ons. Wie vijf dagen per week rood vlees eet, heeft 15 procent meer kans om vroegtijdig aan kanker te sterven."

Hoe verander je een egoïst in een altruïst?
"Dat is een maatschappelijke kwestie, en daarmee bedoel ik niet dat de overheid het altruïsme moet opleggen. Zo werkt dat niet. De overheid moet het kader scheppen waarbinnen de 70 procent altruïsten die willen samenwerken niet gegijzeld wordt door de 30 procent egoïsten. Die moeten inzien dat samenwerking uiteindelijk ook voor hen positief is.

"In een volstrekt gederegulariseerd systeem hebben zij het voor het zeggen. De anderen willen dan ook niet meer samenwerken. Daarom moeten we regels invoeren die samenwerking bevorderen. En een mens kan zichzelf trainen in altruïsme. Ons brein is iets plastisch. Het verandert constant, door te jongleren, maar ook door altruïstisch te zijn. Bovendien leidt altruïsme tot een gezonder en langer leven."

Beeld BELGA

Wat is de rol van onderwijs en cultuur hierin?
"Die is fundamenteel. Steven Pinker heeft aangetoond dat het besef van mensenrechten gelijktijdig ontstaan is met de ontwikkeling van de drukpers. Romans en feuilletons hebben veel invloed gehad op onze moraal.

"Ik denk dat het Abraham Lincoln was die aan Harriet Beecher Stowe, de auteur van De hut van oom Tom, vroeg of zij dat vrouwtje was dat zoveel problemen had veroorzaakt. Hetzelfde geldt vandaag nog steeds. In Rwanda veranderen tv-soaps de mentaliteit van het volk meer dan wetten en regels. Wanneer je iedere dag op tv ziet hoe een gemengd gezin van Tutsi's en Hutu's gelukkig kan zijn en elkaar niet naar het leven staat, word je automatisch verdraagzamer. Of neem kinderen die naar de film Babe hebben gekeken: die willen de dag erna ook geen speenvarkentje op hun bord."

Altruïsme veronderstelt liefde voor de hele wereld. Hoe is dat mogelijk?
"Zie je dit koekje hier? Dat kan ik echt niet aan 7 miljard mensen geven. Als ik daarentegen beslis dieren geen leed meer te berokkenen, lukt dat wel. We hebben hier dus te maken met het verschil tussen kwaliteit en kwantiteit.

"Liefde is geen beperkt goed. Je kunt het vergelijken met de zon. Of zij alleen hier schijnt of in de hele wereld, dat maakt niets uit. Wanneer ik zeg dat ik van de mensheid hou, zit ik hier dus niet te zwijmelen. Dat doet me denken aan die cartoon van Charlie Brown, die zei: 'Ik hou van de mensheid. Het zijn de mensen die een probleem vormen.' Zo ben ik niet. Ik ben een welwillend mens, wat betekent dat ik positief wil omgaan met iedereen. Die welwillendheid is een manier van zijn."

Waarom zou ik altruïstisch zijn? Dan maken profiteurs toch alleen maar misbruik van mij.
"Je mag altruïsme niet verwarren met domheid. Als je een dief laat stelen, ben je geen altruïst. Je bestendigt hem alleen maar in zijn misdaad. Dat is zoals een moeder die haar kind alles laat doen: de kat mishandelen, het huis in brand steken... Dat is geen altruïsme, dat is verwaarlozing.

"Een altruïst is welwillend, en de welwillende is een wijze. Een dief zijn gang laten gaan, is dus net zo dom als je niet verzetten tegen een dictator. Je mag dan niet passief blijven. Je moet proberen hem te veranderen of te neutraliseren."

Kan een altruïst dan een gewelddadige terrorist zijn die zich verzet tegen een dictatuur?
"Nee, omdat de altruïst een wijze is en dus weet dat er geen blauwdruk bestaat voor het goede. Het grote probleem met geweld is dat het steeds nog meer geweld uitlokt. Kijk maar naar wat er onlangs in Kosovo, Irak en Afghanistan is gebeurd. Stel dat het inderdaad zo zou zijn dat je een miljoen mensen zou kunnen redden door er duizend neer te schieten, dan zou ik het normaal vinden om voor dat miljoen te kiezen. Alleen gaat het in de realiteit nooit zo, en groeien die duizend doden uit tot veel meer.

"Bovendien laten de buitenlandse troepen het land veelal in puin achter, vol kapotte huizen en moskeeën, en moet je niet verbaasd zijn als de getroffenen radicaliseren. Maar verzet kan ook geweldloos zijn. Denk bijvoorbeeld aan pastor André Trocmé, die tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden Joden redde. Hij weigerde echter actief mee te werken met het gewapende verzet. Hij werd door de protestantse autoriteiten zelfs als onpatriottisch afgeschilderd wegens zijn geweldloosheid."

Kunt u een voorbeeld geven van een regime dat door middel van altruïsme veranderd is?
"Tibet is een mooi voorbeeld. Het verzet tegen de Chinese overheid had tot terrorisme kunnen leiden. De Tibetanen hadden vliegtuigen kunnen kapen en aanslagen plegen. Dan zouden ze inderdaad veel meer internationale aandacht getrokken hebben. Maar nee, ze zijn vreedzaam gebleven en kregen daardoor bitter weinig steun vanuit het buitenland, wat jammer is natuurlijk.

"Een echt geslaagd voorbeeld van vreedzame actie was de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie. En ook de Liberiaanse Waarheidscommissie was succesvol, zeker nadat een groep vrouwen had opgeroepen om niet langer te zoeken naar de schuldigen van misdaden tegen de menselijkheid om hen daarna te berechten, maar daarentegen een pleidooi hield voor vergiffenis en het herstel van de gemeenschappen."

Denkt u dat het altruïsme momenteel toeneemt in de wereld?
"Er zijn in elk geval hoopgevende tekenen. De samenwerking neemt toe, en zoals Steven Pinker heeft aangetoond, is het geweld de voorbije eeuwen drastisch afgenomen. Mensen- en dierenrechten worden steeds meer gerespecteerd, en het besef dat we inzake ecologie allemaal in hetzelfde schuitje zitten, heeft het onderlinge begrip ook doen toenemen. Met uitzondering van een aantal landen - zoals de VS - neemt ook het algemene welvaartsniveau en de graad van onderwijs toe, en neemt de kinderarmoede af."

Dat is allemaal mooi, maar wat doet u met de toenemende economische ongelijkheid?
"Het verhaal dat die ongelijkheid onrechtstreeks leidt tot meer rijkdom voor de armsten gelooft intussen niemand meer. De OESO is geen liefdadigheidsinstelling, maar toch pleit ook zij nu voor een herverdeling van de rijkdom en het verkleinen van de ongelijkheid, en wel omdat die ongelijkheid negatief is voor de wereldeconomie.

"We moeten dus niet wanhopen. Zelfs in Davos wordt ongelijkheid als een probleem gezien. Ongelijkheid en de opwarming van de aarde zijn momenteel onze grootste problemen, precies zoals president Hollande in Davos zei. Het probleem is echter dat er tussen woorden en daden nog zo'n brede kloof gaapt. Als puntje bij paaltje komt, neemt men toch vooral initiatieven om de euro meer zuurstof te geven, en niet onze planeet."

Is de oorzaak van deze twee problemen niet dezelfde: onze neoliberale economie?
"Vanzelfsprekend. Wat we nodig hebben, is caring economics, zoals Dennis Snower zegt, en niet de egoïstische economie van vandaag die zowel de mens als het milieu uitbuit. Caring economics stelt de economie ten dienste van mens en aarde en niet omgekeerd.

"Momenteel is het nog een opkomend geluid, maar het klinkt wel steeds luider. En ik vind het bovendien een sterke term. Wie je ook bent, van de man in de straat tot de CEO van een grote multinational, niemand kan het zich permitteren 'I don't care' te zeggen."

Richard woont in een kamer op de bovenste verdieping van het Shechen-klooster van Bodnath in Kathmandu. Beeld BELGA

Dat kunt u nu allemaal wel beweren, maar sommigen zouden opmerken dat u toch ietwat wereldvreemd bent. U hebt geen gezin, geen vaste job die u van 's ochtends tot 's avonds opeist en geen financiële zorgen.
"Wat een mens met zijn leven doet, is een keuze. De één kiest dit, de ander dat. Beweren dat ik niet weet wat het is om met weinig geld te leven, klopt niet. Ik heb 25 jaar lang met 40 euro per maand geleefd, en ik had niets te kort. Ik had elektriciteit noch waterleiding, maar dat maakte me niet uit.

"De opbrengst van mijn boek, ongeveer een miljoen euro, heb ik volledig weggeschonken aan mijn ngo Karuna-Shechen. Kinderen heb ik niet, maar via die ngo zorg ik wel voor 25.000 kinderen. In Tibet zet ik me in voor het welzijn van 200.000 mensen die anders misschien van de honger of aan ziekten zouden sterven. Ik leef van 's ochtends tot 's avonds tussen de armen en de behoeftigen.

"Twee jaar geleden was ik in Madrid, waar op dat moment een jongerenwerkloosheid van 40 procent heerste. 'Daar zal ik iets te zien krijgen', dacht ik. Maar om eerlijk te zijn: had ik er geen kranten gelezen, dan had ik nooit geweten dat het land in crisis was. Er reden net zoveel auto's rond als voorheen. Kom dus niet af met de opmerking dat ik niet weet wat het echte leven inhoudt. Reis naar Tibet of Nepal, bekijk de situatie daar, en je zult leren relativeren."

Matthieu Ricard, Altruïsme: De kracht van compassie, Ten Have, 879 p., 44,99 euro.

Wie is Matthieu Ricard?

°1946, Aix-les-Bains, Frankrijk.

- Zoon van filosoof Jean-François Revel en kunstschilderes Yahne Le Toumelin.

- Studeerde moleculaire biologie aan het Institut Pasteur in Parijs.

- Trok naar Tibet om zich te verdiepen in het boeddhisme. Werd in 1989 de persoonlijke simultaanvertaler van de dalai lama.

- Bij ons vooral bekend om 'De monnik en de filosoof' (1998), waarin hij een dialoog aangaat met zijn vader en waarin oosterse en westerse filosofie elkaar ontmoeten.

- Richtte in 2000 samen met Rabjam Rinpoche Karuna-Shechen op, een ngo die in de Himalaya-regio onderwijs en gezondheidszorg voorziet voor kinderen die daar normaal gezien geen toegang toe zouden hebben.

- In 2009 werd hij op basis van hersenonderzoek uitgeroepen tot 'de gelukkigste mens op aarde', iets wat hij zelf ten zeerste bestrijdt, maar ook wel grappig vindt.

- Zijn TED-Talk The Habits of Happiness werd meer dan 4 miljoen keer bekeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden