Zondag 02/10/2022

InterviewDavid Cronenberg

‘Body horror’-regisseur David Cronenberg: ‘Mijn fascinatie voor het lichaam begint bij het geamputeerde been van mijn oma’

Léa Seydoux en Viggo Mortensen in Cronenbergs nieuwste dystopie 'Crimes of the Future'.  Beeld AP
Léa Seydoux en Viggo Mortensen in Cronenbergs nieuwste dystopie 'Crimes of the Future'.Beeld AP

Anders dan voorspeld was David Cronenberg in Cannes de enige die uit de zaal wegliep tijdens de première van zijn film Crimes of the Future: een film waarin een kunstenaar zijn wildgroeiende organen voor een livepubliek laat verwijderen. ‘Als artiest geef je je binnenste weg.’

Lieven Trio

Cinema is misschien wel de meest lichamelijke van alle kunsten. Wie plaatsneemt in het duister van de bioscoopzaal, legt de controle over zijn zintuigen twee uur lang volledig in handen van de artiest. Zo kan film kippenvel over je huid jagen, tranen uit je ogen persen, je maag als een wastrommel doen keren – of je in het slechtste geval in een diepe slaap wiegen. David Cronenberg heeft dat als geen ander begrepen: zijn films spreken niet alleen tot het hoofd en het hart, maar dringen ook je lijf binnen.

Dat komt voornamelijk omdat Cronenberg het lichaam ook als de belangrijkste grondstof van zijn werk gebruikt. In zijn films vergroeit de mens met tv (Videodrome), videogame (eXistenZ), parasiet (Shivers) of insect (The Fly), worden verhakkelde lichamen opwindend (Crash), en spatten hoofden als bloederige ballonnen uit elkaar (Scanners). Voor zijn werk werd in de jaren 80 zelfs een nieuwe term bedacht: body horror. Een genre dat natuurlijk al langer bestond, maar in de films van deze eigenzinnige Canadees gekristalliseerd werd.

Totdat hij er zelf even genoeg van kreeg. Na eXistenZ spitste Cronenberg zich toe op thrillers als A History of Violence en Eastern Promises, die nog steeds karakteristiek maar ook breder toegankelijk waren. Hollywood – waar Cronenberg zich heel bewust nooit vestigde – kwam dichterbij dan ooit (al maakte hij even later in Maps to the Stars uitdrukkelijk gehakt van dat wereldje). Maar drieëntwintig jaar na eXistenZ keert de inmiddels bijna tachtigjarige Cronenberg nu terug naar zijn eerste, gortige liefde.

Crimes of the Future is op en top body horror. De film speelt zich af in een toekomst vol roest en plastic, waar vervuiling en verval de toon zetten. Sommige mensen beginnen daardoor spontaan nieuwe organen aan te maken, die aangepast zijn aan deze toxische omgeving. Zoals Saul Tenser (Viggo Mortensen), een kunstenaar die de nieuwste aanwinsten in zijn buikholte tijdens indrukwekkende, erotisch in beeld gebrachte performances chirurgisch laat verwijderen door zijn partner Caprice (Léa Seydoux). Het publiek kijkt opgehitst toe. Maar een geheime overheidsdienst, het National Organ Registry, is hoogst ongerust over deze nieuwe evolutie.

Toen Crimes of the Future geselecteerd raakte voor de competitie op het filmfestival van Cannes, voorspelde Cronenberg meteen dat heel wat mensen de zaal zouden verlaten tijdens de première van zijn film. Wellicht was het de levendige herinnering aan de gecontesteerde passage van Crash (1996, over een groep mensen die seksueel opgewonden raken door slachtoffers van auto-ongelukken) in Cannes die hem daartoe aanporde: vele festivalbezoekers renden toen gedegouteerd weg uit de voorstelling, en zelfs juryvoorzitter Francis Ford Coppola zou de film walgelijk hebben gevonden. Maar Cronenberg overschatte uiteindelijk de reactie op Crimes of the Future. We ontmoeten hem op een zonnig dakterras in Cannes, de dag na de galapremière.

Hoeveel mensen zijn er gisteren weggerend?

“Er is maar één persoon naar buiten gegaan, en dat was ikzelf. Ik moest plassen, dus ik ben even weggegaan en dan teruggekomen. (lacht) Voor de rest bleef iedereen mooi zitten, denk ik.”

Is het publiek vandaag misschien meer gewend dan ten tijde van Crash?

“Dat denk ik niet. Ik denk dat ik gewoon slecht kan inschatten hoe men zal reageren op mijn films. Het is ook zo onvoorspelbaar: ik was destijds heel verrast door de extreme reacties op Crash. Het hangt heel erg van het soort publiek af. Toen ik waarschuwde dat er mensen zouden kunnen weglopen bij Crimes of the Future, had ik het specifiek over het festivalpubliek hier in Cannes. Want dit is geen normaal publiek: vaak zijn het mensen die gewoon op de rode loper willen staan en de sterren willen zien. Cinema interesseert hen niet noodzakelijk. Ik ben er zeker van dat een groot deel van de mensen in die zaal nog nooit een van mijn films gezien had. Voor hen had het wel eens een onaangename verrassing kunnen worden. Niet iedereen wil een film zien waar in de eerste scène een kind wordt vermoord. Maar kijk, uiteindelijk was de reactie van het publiek heel enthousiast.”

U bezorgde het festival ook een van zijn meest catchy oneliners: ‘Surgery is the new sex’, laat u Kristen Stewart in de film zeggen. Wat bedoelt u daarmee?

“Dat is toch waar we stilaan naartoe aan het evolueren zijn? Body modification en tatoeages hebben te maken met aantrekkingskracht: je laat je lichaam aanpassen om aantrekkelijker te worden gevonden, of er machtiger uit te zien. Er is zelfs iets erotisch aan, omdat het deel is van je huid, en dus je tastzin activeert. Het is ook heel erg ingeburgerd geraakt: vandaag laten grootmoeders tattoos zetten! Terwijl toen ik klein was dat enkel iets was voor matrozen, en zij werden niet gezien als erg respectabele mensen. (lacht) Het is dus heel erg opgeschoven allemaal. We zijn misschien nog niet op het punt aanbeland waar ingrijpende operaties als opwindend ervaren worden, maar body modification is toch ook al een bescheiden vorm van chirurgie.”

Wat vindt u zelf eigenlijk van de term body horror waarmee uw werk steeds wordt beschreven?

“Ik vind het maar niks. Ik gebruik die term zelf niet, ik spreek zelf eerder over body beauty. Het gaat bij mij niet over de horror van het lichaam, maar over een gevoel van verwondering. Het menselijke lichaam is ongelooflijk. Er zijn heel ernstige wetenschappers die denken dat het menselijke brein het meest complexe ding is in het hele universum. Want het universum is groot, maar het bestaat vooral uit stenen, en het is niet zo complex als de miljarden neuronen in onze hersenen. Dus de term body horror vind ik simplistisch en minachtend. Het is een handig begrip voor marketeers: zij kunnen een film makkelijker verkopen door er het label body horror op te kleven, maar voor mij heeft het weinig betekenis.”

Acht jaar geleden interviewde ik u via Skype. Uw nickname daar was Saul Tenser, de naam van het hoofdpersonage uit deze film. Toeval?

“Ik weiger deze vraag te beantwoorden. (lacht) Nee, ik gebruik die naam inderdaad online als ik anoniem wil zijn. Bovendien schreef ik het scenario van Crimes of the Future al meer dan twintig jaar geleden, maar de film wilde maar niet van de grond komen. Door die naam op internet te gebruiken, hield ik het personage al die jaren toch in leven.”

Maar is het personage ook een alter ego van uzelf?

“Saul Tenser staat absoluut symbool voor de artiest die alles aan zijn werk geeft, ook zijn binnenkant. Misschien niet letterlijk zijn organen, maar wel het binnenste van zijn emoties. En wat ik ook van mezelf in hem herken, is dat hij soms niet goed weet wat zijn kunst te betekenen heeft. Mensen vragen me vaak: ‘Wat wil je nu zeggen met die film?’ Maar daar heb ik meestal geen antwoord op. Ik kan alleen maar zeggen: ‘Dit zijn de gedachten, de gevoelens en de beelden die in me zijn opgekomen. Die deel ik met jullie in de vorm van een verhaal.’ Ik heb geen agenda, mijn films zijn niet politiek in de zin dat ze de kijker zeggen hoe die zijn leven moet leiden.”

Als u kunst maken vergelijkt met het laten wegsnijden van organen uit uw lichaam, klinkt dat best pijnlijk. Houdt u nog steeds van filmmaken?

(zucht) “Wanneer alles goed gaat, is het nog steeds een heel aangename ervaring. Maar ik ben niet op alle aspecten even tuk. Het heeft bijvoorbeeld drie jaar geduurd om deze film te financieren. Ook al ben ik niet de producent, toch ben ik betrokken bij het financiële plaatje: om investeerders te overtuigen, moet ik vaak persoonlijk met hen gaan praten. Dat is erg vermoeiend, en weinig creatief. Ik heb een tijdlang gedacht dat ik geen films meer zou maken, en eerlijk gezegd: ik was blij dat ik van dat hele gedoe af was. Maar als je dan toch beslist om opnieuw films te gaan maken, moet je accepteren dat je een beetje gaat afzien. Dat gezegd zijnde, vanaf dat ik met mijn acteurs op de set sta, geniet ik met volle teugen. Op dat deel van het proces ben ik nog altijd even verliefd.”

Saul Tenser ziet er niet bepaald gezond uit, hij lijdt fysiek onder zijn kunst. Heeft uw gezondheid geleden onder uw filmcarrière?

“Vreemd genoeg niet! Ik ben er zelf verbaasd over. Weet je, toen ik deze film ging draaien, was het acht jaar geleden dat ik nog op een set had gestaan. Ik ben 79, dat klinkt heel oud, toch? Als je aan een 79-jarige regisseur denkt, stel je je een oud mannetje met een zuurstofmasker in een rolstoel voor. (Kromt zijn rug en houdt zijn hand als een zuurstofmasker voor zijn mond, LT) Actie! Cut! (lacht) En toch beantwoordde ik niet aan dat beeld. Mijn lichaam heeft besloten om door te blijven gaan. Is het omdat ik niet rook en niet drink? Of omdat ik goede genen heb? Ik weet het niet. We zullen zien of ik voor de volgende film nog in even goede vorm verkeer. Maar ik blijf doorgaan totdat ik echt moet stoppen.”

Die volgende film, The Shrouds, staat al in de steigers. Zullen we er de invloed van de coronapandemie in zien doorschemeren, gezien uw fascinatie voor het lichamelijke?

“Nee, dat denk ik niet. Simpelweg omdat dit niet de eerste pandemie is die ik in mijn leven heb meegemaakt. Toen ik klein was, was er een poliopandemie. Die raakte kinderen in het bijzonder, en ik was zelf een kind. We waren allemaal heel bang. Dus toen halverwege de jaren 50 het Salk-vaccin kwam, was dat een soort medisch mirakel dat ons kwam redden van polio. Daarom vind ik mensen die zich tegen de coronavaccins kanten belachelijk en dom. Ik heb vrienden die antivaxers zijn, maar ik kan alleen maar denken: zij begrijpen niets van wetenschap, en gedragen zich destructief. Er is geen reden om bang te zijn van coronavaccins. Ik heb zelf vier prikken gehad, en ik voel me prima. Dus al die complottheorieën... Bill Gates die microchips in je lichaam laat inspuiten via het vaccin? Te gek voor woorden. Maar nee, de pandemie zal geen invloed hebben op mijn volgende film, omdat ik het allemaal al eens heb meegemaakt. Ik heb trouwens ook al een paar pandemiefilms gemaakt: Shivers en Rabid.”

Die angst voor polio die u als kind hebt gevoeld, ligt die misschien mee aan de basis van uw fascinatie voor het lichaam?

“Nee, de oorsprong daarvan ligt bij mijn oma, die een geamputeerd been had. Ze reed daarmee door ons huis in haar rolstoel, en ik zag dat als kind, we praatten erover... Ik vond het heel normaal. Weet je, ik snap niet waarom de rest van de wereld niet net zo geobsedeerd is door het lichaam als ik. (lacht) Alhoewel, de meeste mensen zijn eigenlijk wel heel erg geobsedeerd door hun lichaam, alleen zien ze dat zelf zo niet. Vroeger bestond het idee dat alleen oude mensen de hele tijd over hun lichaam praatten – over hun medicatie, hun nieuwe heup, hun geamputeerde borst... Maar nu zie ik dat jonge mensen het over precies hetzelfde hebben: welke medicatie ze nemen, of ze bipolair zijn enzovoorts. Ik denk dat iedereen geobsedeerd is door het lichaam, en dat is ook heel terecht, want mijn devies is: body is reality.”

Als iedereen zo met het lichaam bezig is, waarom bent u dan een van de weinigen die er zoveel films over maakt?

“Ik moet wel een genie zijn... (lacht)”

Crimes of the Future’speelt nu in de bioscoop. Lees hier de recensie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234