Donderdag 27/06/2019

Nobelprijs literatuur

Bob Dylan: de zang- en dansman die ook schrijver bleek

Bob Dylan. Beeld Photo News

Marc Didden is regisseur, scenarist, muziekjournalist, publicist en columnist, onder meer bij deze krant. 

Eigenlijk hoopte ik al jaren dat Bob Dylan de Nobelprijs nooit zou krijgen.

Omdat ik de zagemannen al van veraf kon horen zeuren over de vraag of zo'n ordinaire zang- en dansman als Dylan dat wel verdiende.

Ik zag krompratende academici al achter hun vermolmde katheders staan om de voorgekauwde gemeenplaatsen te debiteren waar ze zich al jaren van bedienen om geringschattend te doen over de nobele kunst van het songschrijven.

Low culture, noemen ze dat. Pop.Alsof Irving Berlin er niet geweest was.Alsof George en Ira Gershwin nooit bestaan hadden.Alsof Noël Coward nooit zingend zo'n showtrap was afgedaald.Alsof Jerry Leiber & Mike Stoller nooit pure poëzie hadden bedacht die luidde als volgt:

"Take out the papers and the trashOr you don't get no spendin'cashIf you don't scrub that kitchen floorYou ain't gonna rock'n'roll no moreYakety Yak (don't talk back)"

Nee, Shakespeare is het niet, en Dostojewski ook al niet. Het is zelfs geen literatuur, waarover straks meer. 'Yakety Yak' is maar rock-'n-roll en Leiber & Stoller schreven die woorden niet alleen voor hun eigen lol maar ook voor de talrijke grote artiesten aan wie ze hun teksten leverden, zoals daar waren The Coasters, The Drifters, Elvis Presley. Die maakten door middel van hun stemmen pure kunst van woorden als die hierboven die er op papier, let's face it, eerder simpel uitzien. En laten we meteen maar eerlijk en duidelijk zijn: rock-'n-rollteksten zijn niet geschreven om gelezen te worden maar enkel en alleen om gehoord te worden, om er daarna weg van te dromen of verliefd te worden. Ze hebben een functie en dat heeft literatuur per definitie niet.

Bob Dylan schrijvend aan zijn bureau in 1964. Beeld ANP

Wat niet wegneemt dat veel liedjesschrijvers over een uitstekende pen beschikken, een scherpe kijk op de wereld hebben en van hun liedjes die drie minuten duren ware kortverhalen kunnen maken die het hart veel dieper treffen dan het volledige oeuvre van menige "echte schrijver" die zevenmaal zevenhonderd pagina's nodig heeft om uit te leggen dat hij/zij een ongelukkige jeugd heeft gehad.

Leonard Cohen wordt vaak een dichter genoemd, maar ik denk dat hij eerder een erg dichterlijk aangelegde man is die op zijn best is wanneer hij zijn woorden op de krakerige fluistertoon brengt die de zijne is geworden. Lennon & McCartney wisten ook wel de weg met woorden. Maar 'She Loves You' en 'Yesterday' en zelfs 'A Day in the Life' klinken beter uit de boxen dan uit een boek. Ray Davies, van The Kinks, komt ook aardig in de buurt van wat dichters doen. 'Waterloo Station' is een verbaal stuk aquarel. Qua zangers-dichters die dichter bij ons wonen is Raymond van het Groenewoud ook een absolute meester. Als u met uw ogen toe volgende tekst zou kunnen lezen, dan raadde ik u dat aan.

Even een piano erbij inbeelden, dan gaat het zo:

"Twee meisjes op het strandze lezen modebladenze kijken in het rondze dromen van een prins

twee meisjes op het strandze lezen modebladenze kijken in het rondze dromen van een prins

ze zoeken in hun tasze wijzen naar de foto'sze schudden met hun haarze praten met een vriend

twee meisjes op een plankgedragen door de golvenhet branden van de zonde wijzers houden op

de dag brengt ouderdomde nacht brengt vreemde urende deken is zo zwaareen bladzijde slaat om"

Is dit kunst ? Ik weet het niet.

Verdient Raymond de Nobelprijs? Ik weet het evenmin.

Verdient iemand die überhaupt? Moet kunst competitief zijn? Mag kunst bekroond worden? Kan men schrijvers, cineasten, schilders tegen mekaar opzetten, quoteren, rangschikken alsof het renpaarden waren?

Ik weet het niet.

Bob Dylan. Beeld ANP

Wat ik wel weet is dat Robert Zimmerman, in de wandeling beter bekend als Bob Dylan, goed kan schrijven. Als u dat niet gelooft, moet u deel 1 van zijn memoires, Chronicles, maar eens lezen. En u dan ook eens afvragen hoe dat boek in mekaar steekt, welke woorden er achter de woorden zitten die daar gedrukt staan. U eens afvragen hoe verstandig en bijzonder een schuchtere artiest moet zijn die op deze manier inzicht in zijn ziel verschaft en tegelijk ook nog stukken van zijn leven prijsgeeft aan de mensen die van zijn leven en lijden hun hobby gemaakt hebben, het gekkenleger van de Dylanieten.

Is Dylan een schrijver ?

Het zal hem aan zijn ouwe reet roesten, denk ik.

Hij zegt van oudsher en actief zichzelf relativerend vaak 'I'm Just a Song and Dance Man' en dat is natuurlijk ook zo.

Op zijn redelijk gevorderde leeftijd leeft hij nog altijd vanuit zijn reiskoffer, en ook wanneer hij niet met zijn 'Never Ending Tour' onderweg is, verblijft hij toch liefst op een hotelkamer in L.A., ook al heeft hij verderop, en nog op zeker drie andere plekken in de wereld, kasten van huizen staan. Tussen twee tournees in maakt hij dan een plaat, draait hij een videoclip, speelt hij mee in een reclame voor lingerie, of tref je hem al eens in een gitaarshop bij Venice Beach of staat hij te zweten bij de drankautomaat van de gore boksclub waar hij lid van is.

Dat is niet wat schrijvers doen.

Wat schrijvers doen is, als ze geen ruzie maken met andere schrijvers, schrijven.

En schrijven, dat heeft Bob Dylan toch wel gedaan. Zo'n 37 studioalbums vol, tot nog toe. En daarbij een werkelijk ontelbaar aantal songs voor andere artiesten. Songs die op hun beurt door ontelbare artiesten gecoverd zijn, vertaald, verbouwd, verminkt. Die tijden doen veranderen hebben en levens hebben beïnvloed, van koers doen veranderen, een enkele keer ook doen beëindigen hebben.

Sommige van zijn songs zijn zo bekend dat iedereen, zelfs u en uw kinderen, uw ouders en uw grootouders ze kennen: u zult ze dezer dagen tot in den treure moeten horen.

'Blowin' in the Wind', 'The Times they are a-Changin'' en als u geluk hebt ook een paar keer 'Like a Rolling Stone', misschien wel de beste single ooit.

U zult kenners horen zeggen dat zijn oude songs de beste waren, en dat de ellenlange, beeldsprakerige teksten van zijn output midden jaren 60 pure staaltjes van écriture automatique waren of proeven van zijn surrealistisch dichterschap, terwijl het in wezen vaak slechts om in allerlei drugs gefrituurde kolder ging die exegeten gingen ontrafelen terwijl Dylan lachend in zijn vuistje op de pechstrook van Highway 61 stond.

Bob Dylan. Beeld Getty

Vergeet ook die protestsongs.Ze hebben de Vietnam-oorlog niet stilgelegd.Ze hebben de Koude Oorlog niet bezworen.Ze hebben de derde wereldbrand niet geblust.

Het waren woorden in de wind, waarvan sommige helaas vandaag nog steeds actueel zijn. Luister maar eens goed naar 'A Hard Rain's a-Gonna Fall'. Luister naar 'Masters of War'. Of lees:

"You fasten the triggersFor the others to fireThen you set back and watchWhen the death counts gets higherYou hide in your mansionAs young people's bloodFlows out of their bodiesAnd is buried in the mud"

En luister er ook eens naar.

Toch is het te reductief om, zoals jarenlang gebeurd is, Bob Dylan weg te zetten als een protestzanger, als een figuur uit het verleden. Hij is iemand die nog dagelijks songs schrijft en zich 's avonds vermaakt met het zingen van songs van anderen. Songs waarvan hij de songsmeedkunst bewondert omdat hij dat ambacht zelf goed kent. Nee, tot in de puntjes beheerst. Song and dance man? Hij zegt dat niet zomaar.

Wat mijn favoriete Dylan-songs zijn, vroeg iemand van de radio net? Nu, ik gaf niet thuis, ook al omdat ik niet thuis was. Maar ik wil er aan u, lezer, wel even twee verklappen: het eentje heeft helemaal geen woorden ('Wigwam') en het andere slechts een paar ('All the Tired Horses') maar uit allebei wasemt zo'n gevoelige en onmiskenbare kunstvaardigheid dat ik Dylan ook al zou respecteren als hij alleen maar die beide dingen geschreven had.

Maar gelukkig heeft hij meer gedaan.

Als ik hem vandaag een dichter zou noemen en dus een schrijver, heeft dat vooreerst en vooral te maken met zijn liefdesliedjes. Die schrijft hij al vanaf zijn prille begin, als straatwijze knaap met knikkende knieën en die schrijft nu ook nog als stramme zeventiger. Oude mannen kunnen nog verliefd worden, schijnt het. Iemand zou daar eens een boek over moeten schrijven, vind ik. Al heeft iemand dat anderzijds ook al gedaan en die iemand heet Philip Roth.

Van mij had diezelfde Roth overigens gisteren best de Nobelprijs mogen krijgen.

En het prijsbeest Dylan zou dat vast en zeker ook niet erg gevonden hebben.

Prijzen en plaquettes, Oscars en Légions d'honneur, hij heeft die allemaal al, en in veelvoud, thuis in een berghok staan. En dat miljoen dat aan zo'n Nobel vasthangt, heeft hij ook al op de bank staan, in vele veelvouden. En ze betekenen voor hem, daar ben ik zeker van, in het geheel niets.

Bob Dylan lyrics. Beeld ANP

Ik ken een paar mensen die hem kennen en Dylan vertoont volgens hen alle uiterlijke kenmerken van een clochard en van binnen denkt hij ook nog altijd als de 22-jarige die ze een halve eeuw geleden leerden kennen. En ik geloof hen.

Maar die love songs, daar gaat het hem allemaal om. Het in woorden en noten vangen, met de hulp van een gitaar, een mondharmonica of een piano, van de vreugde en pijn die geliefden mekaar kunnen schenken of aandoen. Daar is Bob Dylan de absolute meester in. En dat weet hij zelf ook wel. En daar heeft hij Alfred Nobel niet voor nodig. En ook niet veel woorden.

Dylan is op zijn bovenste best wanneer hij het niet van veel coupletten en lange zinnen moet hebben. Wanneer hij zich niet aan homerische volzinnen waagt of zich vertilt aan Bijbelse epossen. Hij dringt het best tot zijn eigen kern door wanneer hij het heeft over de liefde die hij voor vrouwen voelt en hoe die liefde soms ook in haat overslaat. Omdat hij bijvoorbeeld 'I gave her my heart/But she wanted my soul' of omdat zij bij momenten 'Aches just like a woman/But she breaks like a little girl'.

Andere bekende meesterstukken als 'It ain't me, Babe' en 'It's all over now, Baby Blue' zijn ook al niet vrolijk en een late klassieker als 'Love Sick' is dat zeker niet.

Maar hoe mooi Dylan verliefd kan zijn, wordt toch tastbaar in de beschrijving van het verdriet dat hij daarvan achteraf ondervindt. Luister naar 'The Wedding Song' en daarna naar 'Dirge' en tussen de zinnen ''Cause I love you more than all of that with a love that doesn't bend/And if there is eternity I'd lose you there again' uit het ene en dat vreselijke 'I hate myself for lovin' you and the weakness that it showed' uit het andere.

Daartussen die twee werelden zit nog een wereld: die van Bob Dylan. Wij mogen erin leven.

Song and dance man? My ass. Een schrijver. En een hele grote. Yakety Yak!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden