Zondag 19/05/2019

Interview

Björk is het beu: "Klootzakken kunnen niet langer hun gangetje gaan"

Beeld BELGAIMAGE

Pas op voor valse tickets, waarschuwde Gent Jazz deze week. Dat gebeurde in de aanloop naar het concert van Björk (52) op het Gentse Sint-Pietersplein in juli. Pas op voor valse mannen, waarschuwt Björk dan weer. "Het is nu de beurt aan de vrouwen. Wij schrijven de toekomst."

“Als een opdringerig kereltje je op het hart drukt dat hij ’s nachts op je balkon zal klimmen? Dan mág je bang zijn. Maar je moet nog veel luider durven roepen.” Björk Guomundsdóttir zegt het geagiteerd, zelfs met die frêle elfenstem van haar. Een stem die bedrieglijk aangeeft dat ze nog niets aan meisje heeft ingeboet sinds de jaren 90, trouwens.

Ze wil het tijdens ons gesprek niet letterlijk over Lars von Trier hebben, maar de woede wint toch. Met die balkonscène verwijst ze immers níét naar de romantische escapades in Romeo en Julia. Wel naar de hinderlijke toenaderingen en seksuele intimidatie van “een Deense regisseur”, die haar het leven zuur maakte nadat ze hem afwees op een filmset.

Je moet al een slechte verstaander zijn om niet af te leiden dat het gaat om Von Trier, tijdens de opnames van Dancer in the Dark (2000). “Het werd me duidelijk dat het universeel geaccepteerd is dat een regisseur zijn actrices kan betasten en lastigvallen”, schreef Björk in oktober op Facebook.

Toen ze de regisseur afpoeierde, strafte hij haar door het verhaal op te hangen dat zij een onmogelijke lastpak was om mee te werken. “Door mijn kracht, mijn entourage en omdat ik verder geen ambities had in de acteerwereld, kon ik weglopen”, verzucht ze vandaag. “Ik kon het permitteren om jaren weg te blijven uit die wereld. Ik heb me wel altijd zorgen gemaakt over anderen die dat níét konden. Of kunnen.”

Regisseur Lars von Trier en Björk op het filmfestival van Cannes in 2000, waar 'Dancer in the Dark' de Gouden Palm won. Op de set verliep het niet zo harmonieus tussen de twee. Beeld AFP

Veel woorden wil ze er vandaag eigenlijk niet meer aan vuilmaken, zegt ze. Na zijn staalharde ontkenning heeft ze namelijk al eens opgelijst hoe hij haar de duvel aandeed. “Na elke take kwam hij naar me toe en omarmde hij me lang. Hij aaide mij soms minutenlang zonder dat ik dat wilde. Wanneer ik hem na twee maanden vertelde dat hij moest stoppen me aan te raken, ontplofte hij en gooide hij een stoel kapot waar iedereen bij stond. Tijdens het filmen fluisterde hij seksueel getinte zaken in mijn oor, soms zelfs wanneer zijn vrouw naast ons stond.”

Dambreuk

Ze heeft alles gezegd wat er gezegd moest worden, maakt Björk me duidelijk. Maar dan komt ze meteen weer terug op die woorden. “Ik heb dat bericht bewust op Facebook geplaatst om vrouwen te steunen die niet in staat zijn om ‘nee’ te zeggen. Om vrouwen te steunen, die verhinderd worden om ‘nee’ te zeggen.

“Het voelde bijna aan als een aflossing van mijn schuld, ja. Ik groeide op in een tijd en in een klimaat waar je misogynie gewoon moest tolereren. Bijt door de zure appel, en slik het maar allemaal. Gelukkig zijn jonge vrouwen vandaag steeds mondiger. Ze vrezen niet langer dat klootzakken hun gangetje kunnen gaan zonder bestraffing. Als iemand je probeert te naaien – op welke manier dan ook – kun je tegen die persoon in gaan. Mij is dat nooit verteld. Ik had alleen het geluk dat ik overal mee weg kwam, omdat ze me een rare vogel vonden. Maar dat is niet de toekomst die ik zie voor mijn dochter Isadora.”

Gelukkig merkt ze vandaag ook een tegenbeweging: “Als tiener heb je volgens mij een beter moreel kompas. Jonge mannen zien nu ineens ook wat er rond en boven hun hoofd gebeurt. De dam is aan het breken. Ik kan alleen maar blij zijn dat vrouwen en jonge artiesten zich nu niet meer langer aan het lijntje laten houden, en jonge mannen emotioneler worden. Of dat hoop ik toch.”

Ze verwijst daarna vaagweg naar de zin ‘Tabula rasa for my children / Not repeating the fuck-ups of the fathers’ die ze zingt op haar laatste plaat Utopia. We vertellen haar schroomvallig dat we ons na die sneer, zelf vader zijnde, ook even de gebeten hond voelden. Björk haalt weliswaar uit naar het patriarchaat, maar net zo goed lijk je tussen de regels te kunnen lezen hoe ze natrapt naar één persoon in het bijzonder. Fans weten intussen ook wie.

In het vrij agressieve ‘Sue Me’ lijkt ze haar voormalige beau namelijk ook te pardonneren voor alle pijn die hij bezorgde. De man in kwestie is kunstenaar Matthew Barney, aan wie ze haar vorige plaat Vulnicura integraal ophing. De vergiffenis die ze nu biedt, verpakt ze in subtiel vitriool. ‘He took it from his father who took it from his father who took it from his fathers’, analyseert en fileert Björk hem, alsof de schuld alleen bij hém en zijn genetische erfenis ligt. ‘Let’s break this curse, so it won’t fall on our daughter.’

Björk vindt dat niet noodzakelijk de juiste interpretatie. “Isadora is mijn tederste bezit. En ik begrijp dus wel waarom je het zo persoonlijk zou opvatten. Maar je kunt er niet verder naast zitten. Er zijn genoeg geweldige vaders in de wereld, onder wie de mijne. En jij bent vast ook niet de kwaadste. (lacht) Maar het patriarchaat… dát is het grote probleem dat ik aanhaal. In IJsland bestond dat eigenlijk nooit, toen ik daar opgroeide. Daar hoefde ik als kind nooit over seksuele ongelijkheid te zeuren. Alle vrouwen waren – nee: zijn – onafhankelijk, en zo worden ze ook behandeld. Maar buiten de grenzen van dat eiland leek het vaak alsof vrouwen in de derde wereld waren beland.

Björk tijdens een optreden in Chili, 2012. Beeld EPA

“Ik draai nu al een tijdje mee, en ik wéét hoe het aanvoelt om als jong, onervaren maar onvervaard meisje in een kamer vol juristen of CEO’s te stappen. Je wordt er als een dom gansje behandeld. Een popje en een kneusje. Dat gebeurt nog zo vaak. It’s absolutely horrible. Ik snap wel hoe ongemakkelijk je je gevoeld moet hebben als vader, toen je die liedjes hoorde. Maar je moet toegeven dat er minstens een grond van waarheid zit in wat ik zing.”

Veel fluitjes

Of ze ontgoocheld is in mannen, willen we weten. Ze weifelt. “Ik ken zo veel wonderlijke mannen. Zo veel heerlijke mannen. Maar eigenlijk ben ik wel ontgoocheld dat het ook meestal mannen waren – en zijn – die de wereld naar de afgrond duwen. Het idee dat ik met deze plaat, deze tour én mezelf wil uitdragen, is dat het nu de beurt is aan de vrouwen. Geef hen de kans om de wereld recht te trekken.

“Mijn vriend James Merry (die oorspronkelijk ingehuurd werd om onderzoek te doen voor haar album 'Biophilia' uit 2011, red.) verzamelde fluitmythes uit de hele wereld. Hij vond verhalen uit Zuid-Amerika, Afrika, Indonesië, bij Amazonestammen en ook in de IJslandse mythologie. De rode draad tussen die verhalen was ontsnapping. Vrouwen braken uit een samenleving die hen onderdrukte, stalen fluiten, en trokken met hun kinderen naar een nieuwe plek. Daarom hoor je ook zo veel fluitjes op deze plaat.

“De vrouwen leven heel gelukkig voort in die mythes, maar dan komen de mannen om hoofden af te hakken. Ik houd niet van dat slotstuk. (lacht) Dus besloot ik om het einde te veranderen op de plaat. Ik denk écht dat wij de toekomst kunnen schrijven.”

Het is maar één van de redenen waarom Utopia zo snel mogelijk Vulnicura moest opvolgen. “Ik vond het soms moeilijk om Vulnicura opnieuw te beleven op een podium. Op het podium beschouwde ik die songs zoals een doorgewinterde performer dat zou doen. Ik wilde echt niet élke avond in een bolletje opgekruld liggen, terwijl ik de ziel uit mijn lijf zong. Maar tegelijk voelde ik me daar achteraf schuldig over.

“Die muziek kwam echt wel van de donkerste plaats in mijn hart, en fans werden net daardoor ook aangetrokken tot dat album. Alleen: ik kan het niet maken om mezelf elke avond in die ellende onder te dompelen, terwijl ik iedereen in de zaal zag sterven, samen met mij. Ik geloof sterk in karma. Je moet jezelf niet te veel wentelen in zelfmedelijden, anders word je nog ongelukkiger. Na die vorige plaat ben ik dan ook meteen terug aan de schrijftafel gaan zitten. Dat de opnames voor dit album twee en een half jaar zouden kosten, wist ik natuurlijk niet.” (lacht)

Instinct boven verstand

‘Eendracht - union - einigkeit’, schreef Björk in maart nog in de drie landstalen op Facebook, om haar concert op het Sint-Pietersplein te promoten. Ook nu wil ze het weer over eenheid hebben. “Ik voel me meer dan ooit één met mezelf”, giechelt ze. “Het voelt alsof ik een enorme ballast heb kunnen afwerpen.” Daarmee verwijst ze naar haar amoureuze verleden, maar eigenlijk ook naar haar muzikale erfenis. “Er zijn momenten geweest dat ik het haatte om weer eens dezelfde hits te spelen”, zegt ze over hits als ‘Big Time Sensuality’, ‘Army of Me’, ‘It’s Oh So Quiet’ of tientallen andere successingles.

I felt like a tsjoebox”, zegt ze in dat heerlijke IJslandse accent. “Maar nu heb ik vrede genomen met al mijn liedjes. Ze horen bij me, maar ik hoef ze niet altijd meer bij me te dragen. Af en toe kies ik er eentje uit dat bij mijn humeur past.”

In de aanloop naar het interview wilde Kurt Overbergh, artistiek directeur van de AB, jarenlange fan en ook bekend onder zijn koosnaampje Kükl (vernoemd naar een vroegere groep van Björk) weten of ze ooit nog een jazzalbum zou uitbrengen. “Nee”, klinkt het droogjes. Ze wuift dat idee meteen weg. “Dat zou ik te voorspelbaar vinden. Ik heb geen benul hoe ik morgen wil klinken, en zo ben ik altijd geweest. Er is een oud liedje van me dat ‘There’s More to Life than This’ heet. Dat werd live opgenomen in een toilet, terwijl er een feestje aan de gang was. Dat kun je horen aan de echo en de achtergrondgeluiden. Geen idéé waarom ik het toen deed, maar ik voelde toen wellicht dat het zo moest gebeuren. Je kunt dat naïef noemen, maar ik verkies instinct boven verstand. Kom je veel verder mee. Geloof me.”

Björk maakte natuurlijk nooit echt voorspelbare albums. Wel toegankelijke liedjes. Dat stadium is ze nu finaal voorbij, gelooft ze. De IJslandse evolueerde dan ook van zangeres en actrice naar kunstenares. Eén die een paar jaar geleden nog een overzichtstentoonstelling kreeg in het MoMA in New York. Elke innovatieve videoclip of bizarre outfit vond je er in een museumzaal. “Ik heb nooit raar gedaan voor de kunst”, schokschoudert ze vandaag. “Ik heb van raar doen een levenswerk gemaakt. Dat zou niet anders geweest zijn als ik bakker was geworden.”

Toch belooft ze een eenvoudige show in Gent. Een grapje, vermoeden we na het interview. Verwacht maar een extravaganza in een gesimuleerd paradijs: een tropisch eiland met bosnimfen die muziek spelen. En met Björk als de fleurigste paradijsvogel. “Ik ben zo blij dat ik bij jullie op het Sint-Pietersplein kan optreden. Ik hou van monumentale pracht én de buitenlucht. Maar ik heb een schurfthekel aan stadions. I really fuckin’ hate it. Arena’s hebben niet alleen een afschuwelijke akoestiek, maar ik voel er ook helemaal niets bij. Al dat kille beton, al die uniforme zitjes. Het is net alsof ik op jullie zou spuwen, wanneer ik daar gevoelloos zou zingen. Ik heb het ooit gedaan, hoor. Nee, niet het spuwen. (giechelt) Maar elke keer kreeg ik achteraf het gevoel dat ik het publiek onmogelijk geraakt kon hebben. In een theater is die connectie veel makkelijker op te roepen, en zelfs van grote festivals hou ik enorm. Alleen: waar gewapend beton heerst, verdwijnt gevoel. Dat is niet het Utopia dat ik voor ogen houd.”  

Björk speelt 11/7 op het Sint-Pietersplein in Gent. Meer info vindt u hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.