Maandag 06/04/2020

Review

Betreurde Jóhann Jóhannsson herdacht in de Begijnhofkerk: spelen is zilver, zwijgen is goud

De herdenking van Jóhann Jóhannsson vond plaats op de dag dat hij 49 zou zijn geworden.Beeld Francis Vanhee

De gevierde componist Jóhann Jóhannsson stierf begin dit jaar in Berlijn. Gisteren zou hij 49 jaar geworden zijn. Goede vriend en muzikant Adam Wiltzie trommelde enkele vrienden en elf koperblazers op om zijn compagnon te eren met een opvoering van zijn tweede solowerk 'Virðulegu Forsetar' in de Begijnhofkerk in Brussel.

Op negen februari van dit jaar zwierf het kwik in Berlijn zoals gewoonlijk in die maand rond het vriespunt. We weten niet of er sneeuw op de daken lag - de bronnen zwijgen er in alle talen over. Het was een vrijdagavond. Voor de toegangspoorten van elektronische muziektempels als Berghain stonden zwartjassen urenlang trillend, maar in stilte aan te schuiven. Februari in Berlijn verkilt en verstilt, hoe luid de drones en beats ook mogen bonzen. 

Op die bewuste februaridag in Berlijn, joeg de spreekwoordelijke sneeuw Jóhann Jóhannsson de dood in. De Ijslandse componist zou gisteren 49 zijn geworden, ware het niet dat een overdosis cocaïne daar anders over besliste. 

Jóhann JóhannssonBeeld RV - Jónatan Grétarsson

Jóhannsson stierf na een erg moeilijk professioneel jaar, waarin één filmscore van hem niet werd gebruikt (Darren Arronofsky besloot aan het einde van de montage van Mother dat de film toch beter zou gedijen zonder soundtrack), en een andere score, voor de Blade Runner-sequel, in de handen van de iets populairdere filmcomponist Hans Zimmer terecht kwam.

Paardenvlees

Jóhannsson leefde voor zijn muziek, en, als we Adam Wiltzie mogen geloven, ook voor Belgisch paardenvlees. Wiltzie werkte frequent samen met de Ijslandse componist - mocht hem een vriend noemen, en vermeldde daarbij ook graag de adjectieven getalenteerd, grappig en intelligent. Hij koos voor de dag waarop Johannsson 49 zou worden om zijn vriend te eren. Dat deed hij met een opvoering van Jóhannssons Virðulegu Forsetar. In het Nederlands vertaald: eervolle presidenten.

Tijdens de eerste uitvoering van Virðulegu Forstar, in 2004, zweefden blauwe ballonnen gevuld met helium in de nok van de Hallgrimskirkja-kerk in Reykjavik. Het concert stond toen ook geprogrammeerd tijdens zonsondergang. Het werk werd slechts twee keer eerder live uitgevoerd. 

Dankzij het rode en blauwe licht, lijkt de binnenkant van deze kerk eerder een gewichtloze 3D-projectie Beeld Francis Vanhee

“Sommige mensen denken misschien dat dit een werk is dat draait rond harmonie of meditatie”, zei componist Jóhannsson zelf over Virðulegu Forstar. “Maar dat is een vergissing. Het gaat over entropie, en de onvermijdelijkheid van chaos."

 "There is no such thing as a coincindence". 

Tot driemaal toe herhaalt AB-programmator Kurt Overbergh deze zin als een priester met een licht lispelend tongpunt, ter introductie van de ode aan de componist. 

Het is moeilijk om een werk als Virðulegu Forsetar in zijn geheel te bespreken, zonder te vervallen in metaforen. Eén muzikale lijn rekt zich uit over de tijd - iets meer dan een uur - en wordt afgemeten door lichte veranderingen in de harmonie, en kleine elektronische interventies. De gestage veranderingen in het tempo - of moeten we eerder 'veranderingen in amplitude' gebruiken, want 'tempo' lijkt ongepast in een stuk dat gaat over entropie - zorgen ervoor dat de tijd steeds minder voelbaar wordt.

Tranentrekkerij

De bastoon is een warme, verwelkomende entiteit die als een religieus figuur door de ruimte blaast. De naar boven bewegende witte lichten zijn bijna pathetisch - onze rationele hersenhelft zou het een vorm van ‘tranentrekkerij’ durven te noemen, maar dit voelt veel te heilig om cynisch te worden. De eerste tranen rollen bij de gelovigen over de wangen tijdens een minutenlang zwijgen van de hoorns. Een geluid - ondefinieerbaar, een fluittoon - beweegt neerwaarts in toonhoogte - het valt. 

Beeld Francis Vanhee

Er gebeurt auditief iets zonderlings in een kerk. Een intens volumineuze geluidservaring wordt niet zozeer meer het domein van de oren, maar van het gehele lichaam. Luidheid doet geen pijn, de scherpte kan alle kanten op. De hoorns en trompetten klinken koninklijk onder het oog van de heilige drievuldigheid, afgebeeld boven het altaar. Boven ons hangen gigantische engelenhoofden met lege, pupilloze ogen boven krullerig zuilenwerk. Dankzij het rode en blauwe licht, lijkt de binnenkant van deze kerk eerder een gewichtloze 3D-projectie dan de stenen massa waarin we ons bevinden. De temperatuur zit geenszins tegen het vriespunt aan, wat je in een kerk, tijdens een dodenviering, wel verwacht. Er zijn veel mensen, van elke soort wel één. Achteraan kan je pintjes bestellen bij de mobiele bar van de AB.

Majestueus

Alles klinkt majestueus, op het kleffe af. We vragen ons af wat we zullen schrijven als onze gedachten afdwalen bij de vage structuur van het spel. Maar net omdat alle voorspelbaarheid achterwege blijft, komt elk geluid nieuw en helder binnen. De tonen van de hoorns zitten elkaar zo dicht op het lijf, dat we er ongemakkelijk van worden. De chaos is nog nooit zo harmonieus geweest, en dit is waarschijnlijk exact wat god bedoeld heeft toen hij 'ambient' schiep. 

Soms blaast een koperblazer  door zijn piston, zonder muziek ten gevolge te hebben - enkel een ademtocht is hoorbaar. Het eerste en allerbelangrijkste cliché dat je leert op de muziekschool: de stiltes zijn belangrijker dan de aanwezigheid van het geluid zelf.

"Zelfs al hou ik van stilte, stilte hoort nooit saai te zijn", grinnikte de levenslustige Johannsson nog in een interview met deze krant, op enkele dagen na een jaar geleden. Saai was het allerminst. Alles was zacht en gemoedelijk, maar niets was geheel voorspelbaar. Zeker niet de stilte. Ik heb mensen in groep nog nooit zo oorverdovend stil horen zijn.

Informatie ontstaat pas als een gebeurtenis plaatsvindt waarvan vooraf onzeker was of deze daadwerkelijk zou gebeuren, leer je als je 'entropie' opzoekt. 

Het wordt stilaan herfst - dat is niks nieuws. Jóhannsson is gestorven het was zijn verjaardag, en we vierden het toch. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234