Woensdag 20/11/2019

Fotografie

Bestaat vrouwelijke fotografie? Wat #femalegaze-foto's met elkaar gemeen hebben

Iiu Susiraja, Voimanainen Beeld RV

Je leest het overal op sociale media: #femalegaze. De vrouwelijke blik. Bekt goed en klinkt actueel in tijden van #MeToo. Wat hebben foto’s met dit label gemeen? Ehm, in elk geval de #.

Vergeet Ashley ­Graham, het Amerikaanse revolutionaire fotomodel dat nu eens niet op een wandelende tak lijkt. Vergeet Lena Dunham, Amerikaanse auteur en actrice en pleitbezorger van het ‘normale’ vrouwelijke lichaam, inclusief rollen, putjes en haar dat welig tiert op plekken waar het niet hoort. Move over, Jessica Jones, vrouwelijke Marvel-superheld – hoe chagrijnig en, zoals dat heet, onvrouwelijk slonzig je je ook gedraagt, je kunt niet tippen aan de nieuwe heldin die sinds een tijdje schittert aan het firmament der vrouwelijke rolmodellen: de Finse fotograaf Iiu Susiraja. 

Ineens was ze daar: een vrouw met een bezem onder haar borsten, op haar hoofd een krans van worsten, een vis tussen haar blote cellulitisbenen en hamburgers op haar bovenarmen. Hoe maakt u het?

Susiraja beantwoordt niet direct aan wat velen graag onder ‘vrouwelijk’ verstaan. Ze is niet uitgesproken mooi, ze is dik en ze doet, op haar zelfportretten althans, niets om dat te compenseren. Heel gek. Ze poseert gewoon met haar droogkomische blotebillengezicht in vormeloze T-shirts en tunieken, het blonde haar sluik langs haar gezicht of naar achter, in een staart. Haar lievelingsattributen zijn huishoudelijke voorwerpen en eten.

In een korte video neemt ze plaats aan een eettafel waarop een glas melk staat, een bordje met een broodje hamburger en een tube mayonaise. Nadat ze twee seconden in de camera heeft gekeken met een blik die het midden houdt tussen zware irritatie en onverschilligheid, opent ze de tube mayonaise en schrijft daarmee op haar hamburger. Ze draait haar bord naar de kijker. ‘YOU’ staat er. Vervolgens plet ze de letters met de bovenste helft van het broodje, neemt een hap en begint smakkend en slikkend – het is níét te doen – haar eten naar binnen te werken en haar melk op te slurpen. Dan kijkt ze nog eens nadrukkelijk de camera in, staat op en verdwijnt uit beeld.

Iiu Susiraja, Koko Beeld RV

Duidelijk. Jij! Ja, jij en die vooringenomenheid van je. Jij, die niets zegt, maar wel aan één stuk door dingen denkt als "Zó dik en dan ook nog een hamburger?" en "Kan ze niet wat charmanter eten?" en "Van een beetje lippenstift ga je echt niet dood, hoor." Iiu Susiraja lust je rauw.

Zou dit ’m zijn, dacht ik: de befaamde female gaze? De term voor de vrouwelijke manier van kijken die in het socialemediatijdperk is uitgegroeid tot veelgebruikte hashtag. De term die tegenwoordig op ieders lippen ligt, maar door niemand wordt toegelicht – had ik die female gaze nu gevonden in het werk van de Finse ­Susiraja? In dat geval was dit dus wat die blik behelsde: een wrange, realistische en onbevallige kijk op de vrouw en haar lichaam, doorspekt met gortdroge humor.

Iiu Susiraja, Luuta Beeld RV

Op Instagram, onlineplatform voor fotografie, worden de foto’s en filmpjes van Susiraja inderdaad onthaald met veel hartjes en #femalegaze. Maar bladerend door het vorig jaar verschenen boek Girl on Girl. Art and Photography in the Age of the Female Gaze vond ik ook het werk van de ­Canadese fotograaf Johanna Stickland en dat van de Israëlisch-Amerikaanse Mayan Toledano. De eerste maakt foto’s van dromerige, slanke meisjes met lange haren, die op bed zitten of met hun hoofd op het tafelblad leunen. De tweede toont een wereld die zojuist is getroffen door een pastelkleurige verfbom, waarin veel te blije, jonge, mooie vrouwen lekker gek aan lolly’s likken en witte onderbroekjes dragen met daarop in zwierige roze letters: "Feminist."

Een foto die is geplaatst door Charlotte Jansen (@omfgnoway) op

O, hoort dat er ook bij? En is dat dan bloedserieus of juist ironisch bedoeld: ik fotografeer de vrouw als lustobject, maar dat mag omdat ik zelf een vrouw ben #winkwink? Het contrast met de ongepolijste zelfportretten van Iiu Susiraja, ook in het boek te vinden, kan niet groter zijn. Sowieso valt er geen lijn te ontdekken in het werk van de veertig vrouwelijke fotografen die de Britse fotografiecriticus Charlotte Jansen bijeenbracht in Girl on Girl; het gaat van erotisch naar romantisch naar heroïsch naar vies. De enige overeenkomst tussen de beelden is dat ze allemaal door een vrouw zijn gemaakt en dat er alleen maar vrouwen op staan (o ja, en één man: de vriend van de Chinese Pixy Liao, wiens blote lijf de fotograaf dikwijls gebruikt als geinig attribuut). Maar ja, als dat de gemene deler is, dat het fotografie door en over vrouwen betreft, dan ken ik er nog wel een paar. Of begrijp ik er niets van en is dat nu júíst het belangrijkste kenmerk?

Vrouwelijke blik

Female gaze is een containerbegrip. De invulling ervan is fluïde. En dat terwijl de definitie in beginsel helder is. De female gaze is de niet-mannelijke, niet-seksualiserende blik op de vrouw. De term is ontstaan in de jaren zeventig als reactie op de – tadáá! – male gaze. Die term werd in 1975 gemunt door de Britse film- en mediaprofessor Laura Mulvey in haar beroemd ­geworden essay Visual Pleasure and Narrative Cinema. Verwijzend naar de psychoanalyse constateerde Mulvey dat vrouwen in films worden gepresenteerd als louter passieve objecten van mannelijke begeerte in plaats van als zelfstandige mensen.

De cinematografische, mannelijke blik is volgens Mulvey zo dominant dat hij ook andere media-uitingen beïnvloedt, zoals reclame en tijdschriftcovers, om uiteindelijk vast te roesten in de beeldcultuur, zodat zelfs vrouwen zichzelf zo zijn gaan bekijken. De vrouwelijke versie van de typisch mannelijke blik is dus voortgekomen uit de behoefte om alternatieven te bieden voor die standaardwijze waarop vrouwen worden afgebeeld én als aanvulling op het tekort aan vrouwelijke aanwezigheid op terreinen waar de man en zijn manier van kijken al jaren alomtegenwoordig waren.

Een belangrijke female gaze-film is Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) van de Belgische regisseur Chantal Akerman. De film gaat over een vrouw in een huis die ’s ochtends boodschappengeld krijgt van haar man, ’s avonds gedienstig zijn hoed en jas aanneemt en zich in de tussentijd bezighoudt met het maken van schnitzels en het luchten van de slaapkamer. Toch was die film destijds ‘anders’; Jeanne Dielman is alleen in huis, er is geen man die haar bekijkt. Gaat ze in bad, dan kijken we niet naar een opwindende, erotische scène, maar gewoon naar een vrouw die zich zorgvuldig wast met een gestreept washandje.

"Ik denk dat het een feministische film is", zei Akerman zelf in een interview uit 1977, "omdat ik ruimte geef aan dingen die nooit, of bijna nooit, op deze manier zijn getoond, zoals de dagelijkse handelingen van een vrouw."

De behoefte aan een vrouwelijke blik in de media is er nu, zo’n veertig jaar later, in het #MeToo-tijdperk, nog steeds. Vooral in de fotografiewereld, waar een groeiend aantal vrouwen zich achter de camera bevindt. Op die doelgroep, vooral actief op Instagram, richt zich Girlgaze – How Girls See The World, een digitaal tijdschrift annex platform uit Los Angeles opgericht door culturele duizendpoot Amanda de Cadenet. Girlgaze wil vrouwelijke fotografen steunen en daarmee de traditionele blik op de vrouw veranderen, en schuwt daarbij het dikwijls aanmatigend aangewend ‘meisje’ niet.

‘Meisje’ is van ons meisjes, zegt Girlgaze, we pakken het woord en de betekenis ervan terug. Iedereen ‘die zich identificeert met wat het betekent om een meisje te zijn’ kan foto’s op ­Instagram voorzien van #girlgaze. Vorig jaar september hadden meer dan 2,8 miljoen mensen dat gedaan. Een team van beroemde vrouwen, ­zoals de Nederlandse modefotograaf Inez van Lamsweerde, de Britse kunstenaar en regisseur Sam Taylor-Johnson en actrice en fotomodel ­Amber Valletta, kiest de mooiste beelden uit en Girlgaze presenteert die ­foto’s vervolgens op zijn Instagram-pagina.

Isabelle Wenzel

Een foto die is geplaatst door null (@) op

Wie er een kijkje neemt, treft er dezelfde bonte fotostoet als in het boek Girl on Girl. Een buik met striae, een arm met tatoeages, vrouwen met okselhaar, vrouwen in sexy lingerie, lachende, serieuze, dunne, dikke, zwarte, witte, stuurse, uitdagende vrouwen en meisjes, in clair-obscur of in omfloerst licht – het valt allemaal onder #girlgaze. Ook hier geen man te bekennen, terwijl die toch wellicht ook gebaat zouden zijn bij een andere blik. Veranderen die foto’s mijn vastgeroeste kijk op vrouwen? Sommige wel, omdat ze, net als de foto’s van Iiu Susiraja, schaamteloos non-conformistisch en eerlijk zijn. Het merendeel helaas niet: nog altijd te gebrand op behagen en in de smaak willen vallen, te weinig afwijkend van hoe een man een vrouw doorgaans (let op, ik zeg doorgaans) vastlegt.

Grimmig wereldbeeld

Ook in de fotojournalistiek is de blik op de vrouw een belangrijk onderwerp. Naar aanleiding van de bekendmaking van de zes mannelijke ­finalisten voor World Press Photo 2018 schreef Michael Shaw van ­Reading the Pictures, een online­organisatie die nieuwsbeelden analyseert, aan het begin van dit jaar een artikel over het ‘grimmige’ en ‘nihilistische’ wereldbeeld dat oprijst uit de selectie. Daarin is onder meer een brandende Venezolaanse man te zien is, een aan Boko Haram ontsnapte ­Nigeriaanse vrouw in boerka en de anonieme lichamen van verdronken Rohingya. Overigens was de voorzitter van de World Press Photo-jury dit jaar een vrouw: de Franse fotograaf Magdalena Herrera.

Shaw schreef zich zorgen te maken over de manier waarop de genomineerde foto’s, de beste nieuwsfoto’s van het afgelopen jaar, vrouwen weergeven: ofwel gewoon níét, ofwel als slachtoffers van een door anderen (lees: mannen) veroorzaakte rotsituatie. Is dat het resultaat van de mannelijke blik? Hij geeft niet direct antwoord. Ook komt hij niet met een bevredigende omschrijving van wat nu precies die vrouwelijke blik behelst. Is hij zachter, opener, directer?

Shaw waagt zich er niet aan, maar hij schrijft wel dat een ‘botte spierballennotie’ de doorslag moet hebben gegeven bij het selecteren van de zes finalisten. En hij somt de laakbare kenmerken van de genomineerde foto’s op: ze gaan te veel over ‘oorlog, ellende, onderdrukking en angst’, ze voelen ‘onpersoonlijk en fatalistisch’, ze gaan geen dialoog aan en ze stellen geen vraag. Typisch mannelijk wil hij die fotografische kenmerken niet noemen. Maar hij verwijst wel naar Women Photograph, een vorig jaar opgericht agentschap voor de vrouwelijke fotojournalistiek. Daar moet je blijkbaar zijn voor nieuwsfoto’s die in alles het tegenovergestelde zijn van de World Press Photo-nominaties.

Natuurlijk bestaat er geen typische vrouwelijke fotografie, schrijft Charlotte Jansen in het voorwoord van Girl on Girl. Natuurlijk is er soms maar heel weinig verschil tussen een foto die is gemaakt door een vrouw en een foto die is gemaakt door een man. En natuurlijk maken vrouwen weleens foto’s van andere vrouwen of zichzelf die je gerust ‘seksualiserend’ zou kunnen noemen. Daar gaat het allemaal niet om. Het gaat erom dat mannen dat al vanaf de vroegste kunstvormen hebben gedaan. Dat kennen we nu wel. Nu hebben vrouwen ‘het recht om kijkobjecten van zichzelf te maken en dat ongehinderd uit te melken’, schrijft Jansen.

Charlotte Jansen: Girl on Girl. Art and Photography in the Age of the Female Gaze. Laurence King Publishers, 192 bladzijden, 24 euro.

Dat dat tot nu toe uiteenlopend werk oplevert dat slechts verbonden is met een hashtag: soit. Dit is pas het begin, de container is nog lang niet gevuld. Pas daarna begint het eventuele schiften. Betekent het voorts dat het werk van Iiu Susiraja door meer mensen wordt bekeken, dan aarzel ik niet en roep bij deze: leve de female gaze!

Op het omslag van het boek Girl on Girl (2017) staat een typische Isabelle Wenzel. Het is een foto van een anoniem vrouwenlijf in een bizarre positie: liggend op een witte sokkel met de in een felgele panty gestoken benen hoog de lucht in. Aan de voeten rode hakken, om de billen een blauwe minirok. Voilà: de vrouw als sculptuur in primaire kleuren.

Isabelle Wenzel: "Fotografie ís objectiveren, daar kun je niet onderuit. Er is altijd iemand die kijkt naar iemand anders"

"Ik denk niet na over mijn lichaam als zou het een vrouwenlichaam zijn", zegt de Duitse Wenzel (36). Zij is het zelf op die foto. Panty, hakken, minirok – het zijn kledingcodes die ze probeert te begrijpen door ­middel van haar fotografie, maar die in het dagelijks leven ver van haar af staan. Ze begon een paar jaar geleden haar eigen lijf te fotograferen uit een interesse voor beweging (in een vorig ­leven was ze acrobaat) en omdat ze zich ongemakkelijk voelde in een positie waarin ze een ander zou moeten regisseren.

#IsabelleWenzel

Een foto die is geplaatst door null (@) op

"Fotografie ís objectiveren, daar kun je niet onderuit. Er is altijd iemand die kijkt naar iemand anders. Je kunt wel proberen te breken met de visuele clichés over schoonheid en perfectie. Het is niet mijn doel om met mijn werk die boodschap te verspreiden, ik wil alleen ­visueel nadenken over dit tegenstrijdige onderwerp."

Dat haar foto op het omslag staat van een boek over de female gaze vindt ze ‘helemaal oké’. "Het is jammer dat het nog steeds nodig is het werk van vrouwen te presenteren onder de noemer ‘vrouw’. Tegelijkertijd is het goed een platform te hebben, zodat je ziet: dit is er allemaal. Dan kun je je daarna verdiepen in de individuele kunstenaars en hun motivatie."

Daantje Bons: ‘Dat het vrouwelijke lichaam sowieso als seksueel wordt gezien – daar probeer ik tegenin te gaan’

Een gedroogde pruim. Een komkommer en een met water gevulde condoom. Een blote vrouwenborst waarvan de tepel wordt afgeschermd door de zwarte x van een toetsenbord. Een opengesneden rode peper, een witte onderbroek met een trosje rode bessen. Deze droge omschrijvingen doen geen recht aan de kleurrijke, zinnenprikkelende foto’s van Daantje Bons (30). Op Instagram openbaart Bons’ speels-erotische slagkracht zich ten volle.

“Nothing to see here, move along...” #mybodymychoice #censorship #rosepetal #femme #cheeky

Een foto die is geplaatst door null (@daantjebons) op

Instagram is voor haar "het allerbelangrijkste platform", zegt ze. Ze heeft er bijna tweeduizend volgers en ze bereikt er mensen die ze normaal nooit zou bereiken. Hoe? Onder andere door die hashtag, #femalegaze. Wat niet betekent dat die slechts een handige zoekterm is; ze identificeert zich wel degelijk met de ­inhoud. "Ik vind het interessant om als vrouwelijke ­maker mijn eigen lichaam te gebruiken en zelf te bepalen hoe ik dat presenteer. En om te zien hoe daarop wordt gereageerd. Fotografeer ik mezelf op een seksuele manier, dan gaan mensen er meteen van uit dat ik wild en lichtzinnig ben."

Het komt regelmatig voor dat haar werk van Instagram wordt verwijderd. "Ik snap nog steeds niet wat de criteria zijn. Het mag niet te seksueel zijn. Maar niet al mijn foto’s zijn zo bedoeld, soms toon ik gewoon een vrouwelijk lichaamsdeel en wordt de foto toch weggehaald. Dat het vrouwelijke lichaam blijkbaar sowieso als seksueel wordt gezien – daar probeer ik tegenin te gaan."

Robin de Puy: "Een man had dat anders gedaan", zegt De Puy. "Maar mijn zusje ook."

Bestaat de female gaze? Robin de Puy (31) twijfelt. Ja, als vrouw maak je andere foto’s dan een man. "De female gaze staat voor een emotionelere manier van werken, plaatst de vrouw niet per se als object in de lusthoek en laat haar actief in plaats van passief zijn." Toch heeft de fotograaf moeite met de scheiding tussen een vermeende mannelijke en een vrouwelijke blik. "Daar zou het niet om moeten gaan."

De Puy, bekend geworden met loeistrakke zwartwit portretten, reisde in 2015 door de Verenigde Staten. Daar kwam ze Randy tegen, een fragiele tienerjongen uit Ely, Nevada. Ze volgde hem twee jaar lang en maakte honderden intieme portretten. Een man had dat anders gedaan, zegt De Puy. "Maar mijn zusje ook."

"Wat we volgens mij verlangen, is dat die harde scheidingslijn tussen mannen en vrouwen, gedefinieerd als succes, macht en welvaart voor de man, wordt opgeheven. Dat we gezien worden om wat we kunnen, niet omdat we van een bepaald geslacht zijn. Maar om daar te komen, hebben we nog wel die benoeming van vrouwelijk en mannelijk nodig. Zodat we ons realiseren dat de beelden die we nu dagelijks zien vooral door de male gaze worden bepaald, en dat veel vrouwen die manier van kijken automatisch hebben overgenomen."

Eén van haar portretten, een jonge vrouw met ontbloot bovenlichaam en pikzwart okselhaar, werd in 2016 gekozen voor een tentoonstelling door Amanda de Cadenet van Girlgaze. "Ik snap waarom zij die foto koos. Zelf ben ik niet bezig met die hashtag femalegaze. Ik fotografeer graag vrouwen die zeker zijn van hun lijf, ongeacht hoe ze eruitzien."

Beschrijf het eens


Hoe ziet de female gaze eruit? Roept u maar. Dit zijn de meest (en vooruit, ook minder vaak) gebruikte woorden die de esthetiek van de ­female gaze proberen te beschrijven (in alfabetische volgorde). Actief, anders, authentiek, bevestiging van vrouwelijke identiteit, confronterend, dromerig, emotioneel, fris, ­hypervrouwelijk, inclusief, ingewikkeld, intiem, inspirerend, krachtig, ­lichamelijk, magisch, meisjesachtig, met glitters, met stickers, minder kunstmatig, niet-mannelijk, niet-­seksualiserend, ontroerend, positief, provocatief, realistisch, seksueel agressief, sensueel, subversief, ­tegenovergestelde van male gaze, veelzijdig, vrijheid, verhalend, ­vrouwelijk, waar, warm, zacht, zelf-objectiverend. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234