Vrijdag 30/07/2021

AchtergrondMusea

Behoort de blockbusterexpo als ‘Van Eyck’ straks tot het verleden?

Eind januari bezochten koning Filip en koningin Mathilde 'Van Eyck. Een optische revolutie' in het Gentse MSK. In totaal werden er zo'n 273.000 tickets verkocht. Beeld BELGA
Eind januari bezochten koning Filip en koningin Mathilde 'Van Eyck. Een optische revolutie' in het Gentse MSK. In totaal werden er zo'n 273.000 tickets verkocht.Beeld BELGA

Met een blockbusterexpo als Van Eyck. Een optische revolutie sloeg het Gentse MSK internationaal gensters. Maar corona zette een rem op het succes. In de museumwereld rijzen vraagtekens bij het concept mega-expo, ook nu de musea weer open mogen. ‘Succes enkel afmeten aan bezoekersaantallen is een gevaarlijke logica.’

“Het concept van megatentoonstellingen staat internationaal stilaan op de helling. Is het nog een houdbaar toekomstmodel?”, zo vraagt VUB-museologe Olga Van Oost, directeur Steunpunt voor cultureel erfgoed FARO, zich af. “Het is erg gericht op groei maar tegelijk zit je met dure bruiklenen en verzekeringen, terwijl de eigen museumcollectie systematisch in de verdrukking komt. Door de pandemie, de fors gedaalde bezoekersaantallen – ook uit het buitenland – en het ‘open-dicht-open-dicht’-ritueel komt het helemaal op losse schroeven te staan.”

De expo 'Rodin, Meunier & Minne' in Museum M in Leuven focuste op drie grootmeesters in de beeldhouwkunst. Beeld Dirk Pauwels
De expo 'Rodin, Meunier & Minne' in Museum M in Leuven focuste op drie grootmeesters in de beeldhouwkunst.Beeld Dirk Pauwels

Van Oost organiseert dinsdag – toevallig op de dag dat de musea kunnen heropenen – een studiedag over het fenomeen. “Blockbusterexpo’s met hun flinke portie marketing golden lang als een bijzonder winstgevend model”, zegt Van Oost. Maar de Nederlandse museumdirectrice Meta Knol van De Lakenhal in Leiden bond onlangs in een fel opiniestuk in NRC de kat de bel aan. Ze waarschuwde voor de uit de pan swingende verzekeringskosten én een publiek verzadigingspunt. Haar visie maakte veel ophef. De expo De jonge Rembrandt in Leiden werd haar laatste ‘blockbuster’. Knol wil af van “geldverslindende, niet-duurzame expo’s” en vooral mikken op “lokale verhalen met een universele zeggingskracht”.

Mode

Hoe zit dat bij ons? Hier liggen de kaarten genuanceerder, want er is lof voor hoe musea als MSK Gent (Van Eyck), M Leuven (Rodin-Meunier-Minne), MAS (100 X Congo) of FOMU (met recent Stephan Vanfleteren) hun publiek bereik(t)en. “Ik vind de blockbusterdiscussie een valse polemiek”, zegt MuHKA-directeur Bart De Baere. “Eerst werden musea vanuit de politiek aangezet om continu uit te pakken met megatentoonstellingen. Natuurlijk bereik je met hoge bezoekcijfers een soort blingblinggevoel. Maar het is wél een noodzakelijke publieksverbreding. Nu is het plots – mede door Covid-19 – in de mode om ertegen te zijn. Wel, ik ben voorstander van de blockbuster, bij de juiste onderwerpen en op het juiste moment. Ook in het nieuwe Museum voor Hedendaagse Kunst gaan we daar zeker op inzetten. Alleen moet je het niet beschouwen als een zaligmakend middel. Om het met een boutade te zeggen: net als in een kerk heb je in een museum meer nodig dan gewone missen. Je mag al eens een Paasmis houden.” (lacht)

Patrick Allegaert: 'Veel landelijk erkende musea ervaren een grotere druk op hun bezoekerscijfers.' Beeld RV
Patrick Allegaert: 'Veel landelijk erkende musea ervaren een grotere druk op hun bezoekerscijfers.'Beeld RV

Patrick Allegaert, voorzitter van het Vlaams Museumoverleg, ziet de cijferdrang té sterke proporties aannemen. “Veel landelijk erkende musea ervaren een grotere druk op hun bezoekerscijfers. Ze worden geacht jaarlijks zeker 75.000 bezoekers over de vloer te krijgen. Een museum mag niet zomaar in een economisch-toeristische logica gestroomlijnd worden. De pandemie zet dat wél op scherp. In die zin stapt men wat af van die grote, dure bruiklenen vanuit het buitenland. Daarvoor is de situatie nu te onzeker, er wordt noodgedwongen veel uitgesteld. Maar onderschat het cultureel-sociale effect van megatentoonstellingen niet. Die mobiliseren ook heel veel wetenschappers en kunsthistorici. Toch liggen er kansen voor kleinere musea in provinciesteden, die we zeker nu moeten opwaarderen.”

Monet, Picasso of Van Gogh

Van Oost ziet nog valkuilen: “Publieksonderzoek toont aan dat bezoekers bij bijvoorbeeld topexpo’s over Monet, Picasso of Van Gogh vooral worden gedreven door fascinatie, verwondering en beleving. Interesse voor de historische context scoort veel lager. Raakt de onderzoeks- en bewustwordingsrol van musea door de expodruk niet ondergesneeuwd? En tegenwoordig zie je ook vaker rondreizende buy-in expo’s, als ‘pakket’ aan musea aangeboden, zoals recent de David Bowie-expo van het Victoria & Albert Museum in Londen, later onder meer in Groningen te zien. Maar ook Cool Japan in het MAS was eerder al op tournee.”

Catherine Verleysen, interimdirecteur van het Gentse Museum voor Schone Kunsten (MSK), vindt dat je het kind niet met het badwater mag weggooien. “Ondanks de plotse sluiting door de pandemie schreven wij een succesverhaal met Van Eyck. Een optische revolutie, dat lang nazindert. Dat we net uitgeroepen zijn tot internationale Exhibition of the Year door het kunsttijdschrift Apollo is een fantastische opsteker.”

Cyclus

In totaal werden 273.000 tickets verkocht. Bijna 129.000 bezoekers bezochten in de eerste zes weken de Van Eyck-expo, tot Covid-19 de deur vergrendelde. Toch wil Verleysen Van Eyck liever geen blockbuster noemen: “In het MSK hebben wij sinds 1997 een evenwichtige cyclus van grote expo’s die we afwisselen met kleinere, gelinkt aan onze museumcollectie.”

Verleysen benadrukt het belang van de wijdere, internationale maar ook de Gentse context: “We denken voortdurend na over die lokale verankering, met subtiele raakpunten. Denk maar aan het samenspel met de restauratie van het Lam Gods die het publiek vooraf kon volgen. En uiteraard mag je niet enkel naar de cijfers kijken: daarom willen we nog meer inzetten op publieksbevraging. Wat draagt de bezoeker precies mee?” Er is nog een aspect, besluit Van Oost: “Veel musea beseffen dat ze een welbepaald publiek trekken: de kapitaalkrachtige witte, wat oudere middenklasse. Maar hoe lok je mensen die zelden een voet in een museum zetten? Je merkt dat SMAK, Middelheim en MuHKA, maar ook het kleinere Plantin Moretusmuseum aanzienlijke inspanningen leveren om kwetsbare groepen te betrekken.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234