Donderdag 15/04/2021

AchtergrondKunst

Beeldencollectie van steenrijke Romeinse familie eindelijk weer te zien voor publiek

Marmeren buste naar de beeltenis van Servius Sulpicius Galba. Beeld FondazioneTorlonia
Marmeren buste naar de beeltenis van Servius Sulpicius Galba.Beeld FondazioneTorlonia

In Rome is een uitzonderlijke privécollectie van antieke beelden na decennia voor het eerst weer te bewonderen, al kan het grote publiek voorlopig door de pandemie niet komen.

In 1976 zet de jonge archeoloog Carlo Gasparri voor het eerst voet in het Romeinse palazzo van de familie Torlonia. Daar staat hun gigantische privécollectie antieke beelden op dat moment al een paar decennia stof te verzamelen, in de kelder van het monumentale pand in de wijk Trastevere.

Bijna een halve eeuw later herinnert de hoogleraar zich de opwinding die hij voelde nog als de dag van gisteren. ‘Het was alsof ik het magazijn van een beroemd museum binnenstapte.’ Gasparri kende alleen foto’s van de legendarische beeldenverzameling van de steenrijke familie Torlonia, die haar eerste fortuin vergaarde in de textielhandel. In de 18de en 19de eeuw verveelvoudigde de familie die rijkdom door een bank op te richten, met het Vaticaan als voornaamste klant.

Na de Tweede Wereldoorlog had bijna niemand meer toestemming gekregen om de kunstcollectie, in 1875 opengesteld als het Museo Torlonia, nog met eigen ogen te zien. Pas sinds afgelopen oktober zijn de beelden voor het eerst weer te bewonderen door een breed publiek in Villa Caffarelli, in een door Gasparri en Salvatore Settis gecureerde tentoonstelling van zeldzame kwaliteit.

Standbeeld van de goddelijkheid, bekend als de Hestia van Giustiniani. Beeld FondazioneTorlonia
Standbeeld van de goddelijkheid, bekend als de Hestia van Giustiniani.Beeld FondazioneTorlonia

Keizersportretten

Wie de eerste ruimte binnenstapt, krijgt direct een idee hoe het oorspronkelijke, tot de nok volgepakte Museo Torlonia eruit moet hebben gezien. Twintig Romeinse keizersportretten staren de bezoeker aan, als toeschouwers die vanaf een tribune toekijken hoe het enige bronzen beeld uit de collectie in het midden van de zaal schittert. Het uit brons gehouwen, naakte lichaam van de Romeinse generaal Germanicus heeft de geïdealiseerde proporties van een mythologische held.

In totaal omvat de Torlonia-collectie 620 Griekse en Romeinse sculpturen, waarvan de curatoren er 92 uitkozen om ten toon te stellen. Geen makkelijke taak, erkent Gasparri, maar ze selecteerden de stukken met het doel de breedheid van de Torlonia-collectie te laten zien.

In feite bestaat die uit verschillende verzamelingen, dus langs die lijnen valt de tentoonstelling uiteen in vijf delen. Door de jaren heen kochten de Torlonia’s bestaande beeldencollecties over, maar lieten ze ook zelf antieke kunst opgraven op hun vele familielandgoederen. Vooral prins Alessandro (1800-1886), de drijvende kracht achter het Torlonia-museum, was op dat vlak actief. Zo kwam bijvoorbeeld de bronzen Germanicus pas in 1874, een jaar voor de opening van het museum, tevoorschijn uit de achtertuin van een van de Torlonia-villa’s.

Strenge regels

Bij de poort van Villa Caffarelli, de vleugel van de Capitolijnse Musea waar de tentoonstelling plaatsvindt, staat een suppoost klaar om de temperatuur van bezoekers op te meten. Met een collega discussieert hij, bezorgd over een smartphone gebogen, over de vraag of de regio Lazio over een paar dagen weer van kleur zal verschieten naar oranje, een milde lockdown.

Want de Romeinse musea mogen doordeweeks open, met verplichte reservering, maar een nieuwe sluiting blijft voortdurend dreigend boven de markt hangen. Binnen heeft elke zaal een ander vastgesteld maximum aantal bezoekers, waarop driftig tellende suppoosten streng toezien. Iedereen draagt een mondkapje, zoals overal in de Italiaanse openbare ruimte verplicht is.

Ook in andere opzichten stuurde de pandemie de plannen van de Torlonia-tentoonstelling behoorlijk in de war. Eigenlijk hadden de marmeren beelden nu in het Louvre in Parijs moeten staan, om daarna door te vliegen naar de Verenigde Staten, maar die reizen zijn tot nader order uitgesteld.

Na de tentoonstelling is het plan om een permanent Torlonia-museum voor de collectie in te richten in Rome. Daarvoor is het vooral nog zoeken naar een geschikte locatie, maar de diepe economische crisis heeft vermoedelijk tot gevolg dat het nieuwe museum op minder publieke middelen kan rekenen dan gehoopt.

Curator Gasparri baalt er vooral van dat hij geen mensen kan rondleiden langs de tentoonstelling waar hij zo lang aan heeft gewerkt. Toch pakt de coronacrisis voor de weinige bevoorrechte bezoekers die wél kunnen komen niet nadelig uit. Zij krijgen door de strenge regels de ruimte en rust om de kunst echt goed in zich op te nemen. De kwaliteit, verscheidenheid en kwantiteit van de collectie maken dat tot een overweldigende ervaring.

De marmeren buste ‘Meisje van Vulci’. Beeld FondazioneTorlonia
De marmeren buste ‘Meisje van Vulci’.Beeld FondazioneTorlonia

Zelf blijft Gasparri voor twee stukken extra lang stilstaan. Ten eerste bij het Meisje van Vulci, een subtiel portret dat werd opgegraven op het platteland ten noorden van Rome en dat hij kiest ‘om esthetische redenen’. Zijn andere favoriet is een Atheens reliëf, dat volgens Gasparri emblematisch is voor de tentoonstelling.

Al in de tweede eeuw haalde een verzamelaar het naar Italië. ‘Het staat symbool voor het verzamelen van kunst.’ Van die oude Italiaanse traditie is de Torlonia-collectie een uitzonderlijk resultaat. Het is te hopen dat de marmeren beelden, na decennia donkere opsluiting en een pandemie te hebben doorstaan, binnenkort alsnog het wereldpubliek krijgen dat ze verdienen.

Steenrijke adel

De familie Torlonia kwam in de 18de eeuw uit Frankrijk naar Rome, toen nog onder de naam Tourlonias. Als dank voor het bestieren van de Vaticaanse financiën mochten bankier Giovanni Torlonia (1754-1822) en zijn nakomelingen toetreden tot de Italiaanse adel. Toch woont de beroemdste hedendaagse Torlonia-telg niet in Italië, maar in de VS: actrice Brooke Shields is een kleinkind van prinses Marina Torlonia (1916-1960). Het familievermogen, dat behalve de kunstcollectie ook vele palazzi en villa’s in en rondom Rome omvat, is naar schatting goed voor twee miljard euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234