Vrijdag 05/06/2020

Expo

Bauhaus-design: niet star, niet kil, niet elitair

De werkkamer van oprichter Walter Gropius.Beeld VG Bild-Kunst Bonn 2015

Bauhaus-design kil, star en uit de tijd? Integendeel. In de Duitse academie Bauhaus werd een nieuwe techniek omarmd en werkten kunstenaars, architecten en wetenschappers samen onder één dak. Heel modern dus eigenlijk.

Aan de muur hangen kaarsrechte planken, ondersteund door een symmetrische kast. Naast een hoekige salontafel staat een strakke bedbank en twee stoelen met een geometrisch buisframe. Zo zag de originele werkkamer van Walter Gropius eruit. Toch is er iets vreemds aan deze foto, die te zien is op de expositie The Bauhaus #itsalldesign.

Gropius was in 1919 de oprichter van het vermaarde designinstituut. Maar deze werkkamer heeft niet de vreugdeloze, mechanische uitstraling waarmee Bauhaus doorgaans wordt geassocieerd. Op de bank liggen kussens met een opvallend blauw-geel motief. Ook de kast en het tapijt zijn vrolijk paars en zacht mosgroen. De kleurige boekenkaften voorzien de kamer van een aangenaam rommelige uitstraling. Het is een andere kamer dan die op de strenge zwart-witfoto uit de jaren 20. Hier wordt gewerkt en geleefd.

De digitaal bewerkte foto van Gropius' werkkamer - en ook die van de goudkleurige zithoek van kunstenaar Wassily Kandinsky en het intieme slaapvertrek van een Bauhaus-student - is een sleutelwerk op een grote overzichtsexpositie over het Bauhaus in het Vitra Design Museum in het Duitse stadje Weil am Rhein.

Radicaal en innovatief

Uitputtend is het Bauhaus bestudeerd en beschreven. Het was een designacademie die amper veertien jaar functioneerde. Docenten en studenten als Ludwig Mies van der Rohe, Marcel Breuer en László Moholy-Nagy pionierden er met een radicale vormtaal en innovatieve productietechnieken, tot de nazi's in 1933 de deuren sloten. Maar Bauhaus was ook een onderneming en een cultureel platform. Patenten van bruikbare productontwerpen werden verkocht aan de industrie. Balletvoorstellingen en poëzie en literatuur werden gepromoot met vernieuwende communicatiemiddelen, waarin heldere fotografie werd geïntegreerd in een radicale typografie in schreefloze letters en zonder kapitalen. Door deze bonte activiteiten groeide het instituut uit tot de kraamkamer van het modernisme. Waarmee het meteen ook is gereduceerd tot iets archaïsch - rationeel, kil en star.

Toch zijn er grote overeenkomsten tussen het turbulente tijdgewricht van Bauhaus en het onze. Ook in het interbellum was de samenleving op drift door oorlog, migratie, opkomend nationalisme en economische onzekerheid. Daarbij was het een tijd van grote innovaties in de industrie, de massacommunicatie kwam op met de radio en menswetenschappen als psychologie en ergonomie ontloken. Een parallel naar de huidige tijd met 3D-printers, internet en biotechnologie is niet zo vreemd.

Hoe kan design een rol spelen in deze maatschappelijke en technologische ontwikkelingen? Over deze vraag buigen zich ontwerpers van zowel nu als toen. Om dit uitgangspunt kracht bij te zetten, is eigentijds design naast iconische en ook zeldzame Bauhaus-ontwerpen geplaatst. Naast buisstoelen van Mies van der Rohe en een stapelbaar glasservies van Wilhelm Wagenfeld staan de toegankelijke houten meubeltjes van Open Desk. Dit democratische designlabel laat zijn meubels vervaardigen bij lokale werkplaatsen in ruim twintig landen. Door gebruik te maken van standaard houtplaten die worden verwerkt met computergestuurde zaag- en freesmachines is de kwaliteit constant, terwijl de kosten lager zijn. De energiebesparende productie op locatie is bovendien duurzaam. Kortom, Bauhaus anno 2015.

Deze link tussen digitale productie en de industriële machinerie ontzenuwt het cliché dat Bauhaus dogmatisch was. De sfeer in het glazen schoolgebouw was juist open-minded en experimenteel. Nieuwe kunstvormen en radicale toekomstvisies werden gretig omarmd. Neem het Mechanical Ballet van kunstenaars Fernand Léger en Man Ray, waarin dansers op nerveuze pianoklanken en gekleed in buitenissige kostuums zich hortend en stotend over het podium bewogen als robots. Of de esotherische kleurenleer van architect Bruno Taut, die met kleurige gebouwen de maatschappij wilde verheffen.

Beeld PAUL KLEE
Collectie van Jason Wu voor Boss, geïnspireerd op Paul Klee (boven).Beeld TEAM PETER STIGTER

Over de grenzen

De belangrijkste pijler onder Bauhaus was samenwerking tussen disciplines. Kunstenaars, architecten, ontwerpers, ambachtslieden en wetenschappers werkten samen onder één dak. Architect Marcel Breuer bedacht een compleet nieuw soort meubel; schilder El Lissitzky ontwierp een behang. Eenzelfde drang om over de grenzen van disciplines te kijken blijkt uit het werk van Clemens Weisshaar (1977). Zijn 18R Ultra Chair is vervaardigd met software uit de auto-industrie.

Ook kenmerkend voor Bauhaus is de integratie van ambacht en techniek. Het hart van het schoolgebouw was de hout- en staalwerkplaats. Daarnaast beschikte het over een eigen boekbinderij, textielweverij, zilversmederij, fotostudio en een aparte keramiekafdeling. Nu milieuverontreiniging en de geestdodende uniformiteit van massaproductie de keerzijde van industrialisatie en globalisering hebben blootgelegd, moeten producten andere kwaliteiten bezitten dan nieuw en goedkoop.

De Nederlandse ontwerper Hella Jongerius is met onder anderen architect Norman Foster en ontwerpers als Karim Rasheed en Alberto Meda uitgenodigd om te beschrijven hoe zij is geïnspireerd door Bauhaus. Dit is niet het sterkste onderdeel van de expo. Heiligverklaringen zijn er al genoeg. Dan maakt het simpelweg tonen van de damescollectie voor Hugo Boss van modeontwerper Jason Wu (1982) meer indruk; zijn geometrische stofpatroon in diepe aardse tinten is rechtstreeks schatplichtig aan de abstracte wandkleden van Paul Klee, docent in de jaren 20.

Door de spiegeling aan het heden schetst #itsalldesign een fris beeld van Bauhaus. Design en architectuur zijn tegenwoordig vooral weer probleemoplossende disciplines die moeten bijdragen aan een slimme toekomst. Het legendarische instituut uit de vorige eeuw kan daarbij dienen als een bruikbare inspiratiebron. Want de ontwerpen van Bauhaus mogen dan gedateerd ogen, de multidisciplinaire en experimentele mentaliteit is nog even fris en urgent als een eeuw geleden.

The Bauhaus #itsalldesign, t/m 28/2 in Vitra Design Museum, Weil am Rhein.

Stoel in staal van Mies van der Rohe.Beeld VG Bild-Kunst Bonn 2015
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234