Dinsdag 22/10/2019

Interview

Anne Teresa De Keersmaeker: "Mijn werk is streng en minimalistisch, maar ook heel romantisch"

Anne Teresa De Keersmaeker Beeld Natan Dvir / Polaris Images

Terwijl het Parijse Festival d'Automne tien van haar meest iconische choreografieën herneemt, stelt Anne Teresa De Keersmaeker in Berlijn een van haar grootste voorstellingen tot dusver voor. En dat terwijl ze zich 36 jaar geleden niet aan De zes Brandenburgse concerten van Bach durfde te wagen. “Ik denk dat ik een gepaste dosis zelfkennis had.”

Een seconde of vijf, langer duurt het niet. Een vliegje kronkelt door een kantoortje aan de achterkant van de Berlijnse Volksbühne – waar post-its met het opschrift 'Nicht stören, bitte! Interview' op de deur zijn gekleefd – en héél even is Anne Teresa De Keersmaeker (58) afgeleid. Om dan resoluut terug te keren naar het interview dat ze aan ons geeft. Bedachtzaam, uitgesproken en uiterst geconcentreerd: de choreografe uit Brussel praat zoals ze haar dansers laat bewegen.

“Het is een moeilijke vraag, die u stelt”, antwoordt ze na even nadenken.

De vraag luidt: “Is er muziek waarmee u nog niet hebt gewerkt, die nu bovenaan op uw verlanglijstje staat?” We vragen het omdat De zes Brandenburgse concerten, de nieuwste voorstelling van Rosas op de muziek van Johann Sebastian Bach, al heel lang door het hoofd van De Keersmaeker spookt. Al van toen ze 36 jaar geleden aan Fase: Four Movements to the Music of Steve Reich werkte, de voorstelling die haar vrijwel meteen een bevoorrechte plaats in de geschiedenis van de hedendaagse dans opleverde. Naast de muziek die Steve Reich voor de voorstelling had geschreven, luisterde de choreografe toen naar één andere compositie: de Brandenburgse concerten.

“Toen”, zo herinnert De Keersmaeker zich, “had ik gewoon goesting om daarop te dansen. Maar ik denk dat ik toen een gepaste dosis aan zelfkennis had. Het is fantastische muziek, maar ik voelde me absoluut niet klaar om zoiets te choreograferen.”

Nu wel? “Ik doe een poging, laten we het zo zeggen.”

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

Geordende anarchie

Waarna ze de lof van Johann Sebastian Bach zingt. Met de passie van een liefhebber en de kennis van een expert: als De Keersmaeker ergens over praat, wéét ze waarover ze praat. “Ik beschouw Bach als een unicum in de geschiedenis van de westerse muziek”, legt ze uit. “De compositie, de vorm, is altijd extreem structureel. De muziek van Bach is enerzijds zeer geordend, maar anderzijds draagt ze ook altijd de anarchie van emoties in zich. Je leest, of je hoort, beter gezegd, extreme vreugde, woede, mededogen, teleurstelling, hoop... Het hele gamma aan emoties komt aan bod.”

Het heeft dan wel even geduurd voor ze zich over de Brandenburgse concerten boog, maar De Keersmaeker werkte al vier keer eerder met muziek van Bach: afgelopen seizoen was er nog Mitten wir im Leben sind, de bejubelde voorstelling op de cellosuites van Bach. “Ik denk ook dat de muziek van Bach vrijwel altijd beweging, en dus dans, in zich draagt. Zelfs zijn meest religieuze muziek, denk maar aan de Matteüspassie, en ook de cellosuites.”

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

Maar terwijl de cellosuites klein, bijna minimalistisch van opzet zijn, met slechts één muzikant en één danser per suite, zijn de Brandenburgse concerten groot. Zeg maar groots. De muziek wordt gespeeld door twintig muzikanten van het Gentse barokensemble B'Rock, en gedanst door zestien performers – het grootste ensemble waarmee De Keersmaeker al werkte. 

“De composities zijn extreem levenslustig”, vindt ze. “Zeker in vergelijking met de cellosuites, die een groot besef van de menselijke sterfelijkheid uitdrukken: ze tonen een groot gevoel van mededogen, en ze zijn een stuk somberder dan de
Brandenburgse Concerten. Die zijn, wat mij betreft, een ode aan het leven en aan de dans.”

Leermeesters

De intensiteit van die 'ode aan het leven en de dans' wordt op de generale repetitie al duidelijk. Exact 24 uur voor de première lopen we door de coulissen van de Volksbühne – een onontwarbare doolhof waarin de geest van Oost-Berlijn nog rondwaart – en eenmaal neergezeten zien we een voorstelling die tot in de puntjes lijkt afgewerkt, ook al fluistert De Keersmaeker nog instructies in het oor van een technicus. 

Er zijn een paar details die verraden dat het hier wel degelijk om een repetitie gaat: bij de buiging dreigt het nog even fout te lopen. De muzikanten moeten allemaal op een lijn het publiek groeten, maar als dat niet georganiseerd gebeurt, dreigen sommigen van het podium te vallen. “Move over there”, instrueert De Keersmaeker, “there's no place on the left. Van wie hadden we afgesproken dat hij in het midden zou gaan staan?”

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

Ze heeft veel ontzag voor haar muzikanten. “Muziek is, sinds het begin, mijn eerste partner geweest bij het maken van een voorstelling. De band tussen muziek en dans beschouw ik als natuurlijk. And I'm a self-made choreographer. Ik heb een opleiding gekregen om te leren dansen, maar niet om te leren choreograferen. Om mijn eigen taal te bepalen, is muziek mijn eerste leermeester geweest. Ik ben altijd omringd geweest door heel goede, en heel veel verschillende soorten muzikanten: de muzikanten van Ictus, de muzikanten van De Munt, mensen als Thierry De Mey, Fabrizio Cassol en Alain Franco, die mij heel veel hebben doen ontdekken, zowel klassieke als hedendaagse muziek. Zij zijn niet alleen fantastische muzikanten omdat zij hun instrument zo goed beheersen, maar ook omdat zij geen enge visie hebben op wat muziek is.”

En, het spreekt voor zich, er zijn natuurlijk ook de dansers, die zo essentieel zijn voor haar werk: in de Brandenburgse concerten werkt ze met verschillende generaties dansers, van wie sommigen er 27 jaar geleden al bij waren, en anderen zich pas recent bij Rosas hebben aangesloten. "Verschillende stukken zijn wat ze geworden zijn door de aanwezigheid van bepaalde dansers", zegt De Keersmaeker. Het meest spraakmakende voorbeeld daarvan is misschien wel Violin Phase, een stuk dat enkel nog maar door De Keersmaeker zelf is gedanst. Daar komt nu verandering in. “In Parijs zal het de eerste keer zijn dat ik die solo, die ik 36 jaar gedanst heb, doorgeef aan nieuwe dansers.”

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

We lijken ons zo op een scharniermoment te bevinden. Het Festival d'Automne in Parijs, dat nog tot december loopt, maakt een 'portret' van Anne Teresa De Keersmaeker. Er worden tien iconische voorstellingen, zoals Rosas danst Rosas, Achterland en de tg Stan-samenwerking Quartett hernomen, in al dan niet geüpdatete versies. Ondertussen lijkt De Keersmaeker in Berlijn, met haar grootste voorstelling ooit, een orgelpunt aan haar carrière toe te voegen. “Wat komt er na een orgelpunt? Het einde? Alhoewel, een orgelpunt is een suspensie, niet? Het gaat door, daarna. Let's hope so.

Traditie

Maar het Festival d'Automne biedt dus wel een unieke gelegenheid om terug te blikken op wat De Keersmaeker en Rosas al verwezenlijkt hebben. Sinds het midden van de jaren 90 heeft Rosas al verscheidene iconische stukken opnieuw opgevoerd. 

De Keersmaeker: “Dat is een zeer gearticuleerd project. Een eerste fase daarin was toen Rosas het huisgezelschap van De Munt werd, in 1995. Toenmalig directeur Bernard Foccroulle wilde nieuwe creaties van Rosas, vooral met livemuziek, maar hij wilde ook repertoire opbouwen en aan educatie werken – dat is P.A.R.T.S. geworden. En Rosas danst Rosas, dat toen twaalf jaar oud was, is toen voor het eerst hernomen. Dat traject is nadien voortgezet, maar op een bepaald ogenblik, na de residentie in De Munt, was het financieel niet meer mogelijk.”

Twee jaar geleden besloot Rosas toch verder te gaan. “Toen zijn we begonnen met een nieuwe generatie dansers, die focussen op het repertoire. Fase zal daarin de zesde voorstelling zijn."

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

Een strategie om haar eigen erfenis veilig te stellen? Om haar nalatenschap – nu al – in leven te houden? Dat niet, zegt De Keersmaeker. “Dat heeft niets te maken met het opbouwen van mausoleums of het maken van museumstukken. Wel met het verleden meenemen, ook naar de toekomst. Dans wordt van generatie op generatie doorgegeven.”

Romantisch

Dans, zo besluit de choreografe, is de meest hedendaagse kunstvorm denkbaar. “Want het instrument van dans is het menselijke lichaam, en wat is hedendaagser dan het lichaam? Het is zo universeel, en tegelijk ook zo individueel... Het is steeds hetzelfde gebleven en toch is het veranderd door de loop van de eeuwen. Het draagt de herinnering van alle mogelijke menselijke ervaringen, van generaties en generaties terug. En het is de plaats waar we de tijd op de meest directe manier zien verglijden."

Er is één ding dat De Keersmaeker wel weet over het lichaam: het is emotioneel. “Daarom is dans is altijd romantisch. Dat is misschien raar om te horen van iemand die heel strenge, minimalistische choreografieën als Fase heeft gemaakt. Maar romantiek heeft te maken met het uitdrukken van emoties, en for me, the body is always full of emotions. In die zin voel ik mij een zeer romantisch persoon.”

Ze zegt het, opnieuw, bedachtzaam, uitgesproken en uiterst geconcentreerd. Blijft er die eerste vraag: welke muziek staat er nu bovenaan haar verlanglijstje? “Ik kan niet ontkennen dat ik met de jaren moeilijker word over de keuze van muziek”, zegt ze, na lang nadenken. "Als je met Bach werkt, zijn er achteraf behoorlijk wat dingen die daarbij verbleken.”

'De zes Brandenburgse concerten'. Beeld Anne Van Aerschot

Festival d'Automne: nog tot 8/12 in Parijs. De zes Brandenburgse concerten: vanaf 5/1 in De Munt, Brussel. Daarna op tournee. www.rosas.be

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234