Maandag 14/06/2021

VoorbeschouwingUsher

Angstaanjagende opera met dokter als slechterik

De opera 'Usher' is gebaseerd op een kortverhaal van Edgar Allan Poe, 'The Fall of the House of Usher'. Beeld Annemie Augustijns
De opera 'Usher' is gebaseerd op een kortverhaal van Edgar Allan Poe, 'The Fall of the House of Usher'.Beeld Annemie Augustijns

Eindelijk zal de opera Usher van Annelies Van Parys, na succesvolle premières in Zweden en Duitsland, ook bij ons te zien zijn. Als livestream en met een aangepast einde. Wij zagen hem vorig jaar in de staatsopera van Berlijn en één ding is zeker: hier is een begenadigde componiste aan het werk.

In 1908 begon Claude Debussy te werken aan een opera die een pendant van zijn successtuk Pelléas et Mélisande moest worden. Hij vond een geschikt onderwerp in een beroemd kortverhaal van Edgar Allan Poe, The Fall of the House of Usher, dat hij had gelezen in de Franse vertaling van Charles Baudelaire. Het wordt beschouwd als een meesterwerk van de gothic horror en focust op gevoelens van angst, noodlottigheid en schuld. Maar Debussy zou de opera nooit afmaken. Hij kwam niet verder dan een libretto en een aantal schetsen voor al bij al twintig minuten muziek. Een jaar voor zijn dood in 1918 liet hij het werk liggen.

Sindsdien zijn al enkele pogingen ondernomen om een uitvoerbare versie te produceren, met wisselend maar nooit blijvend succes. Dat zou nu weleens anders kunnen worden, en daar heeft een componiste van bij ons voor gezorgd.

Annelies Van Parys heeft meer durf getoond dan haar voorgangers. Zij is erin geslaagd het fragment zo te integreren in een eigen compositie dat je maar één taal hoort. Dirigente Marit Strindlund, die de wereldpremière leidde en ook bij ons aan het werk zal zijn, is enthousiast: “Annelies neemt een aantal melodische motieven van Debussy over in haar eigen muziek. Zij heeft zich ook laten inspireren door de manier waarop hij een motief harmonisch inbedt of in een grotere vorm integreert. Dat is zo handig gedaan dat je het nauwelijks merkt. Soms weet ik niet meer wat van Debussy is en wat van Annelies. Misschien weet ze het zelf niet meer.”

Paranoïde Roderick

Aan het begin van het stuk is er misschien wat meer Debussy, op het einde meer Van Parys. Net zoals het hoofdpersonage Roderick Usher, aanvankelijk een tamelijk sympathieke maar lichtjes depressieve man, afglijdt naar de paranoia. Strindlund: “De muziek van Annelies wordt geleidelijk intenser, angstaanjagender. De trip van het stuk gaat van eerder klassieke stabiliteit naar een onstabielere moderniteit.”

Annelies Van Parys. Beeld Trui Hanoulle
Annelies Van Parys.Beeld Trui Hanoulle

Elk personage in de opera heeft zijn eigen muzikale accenten. Roderick vreest op den duur dat het spookt in het huis en dat het huis hem gaat doden. Hij wordt getypeerd door een magnifieke partij voor tuba. Madeline, de tweelingzus van Roderick, wordt begeleid door de trompet. Die partij gaat extreem hoog, bijvoorbeeld wanneer zij zingt dat zij geen lucht krijgt en dreigt te stikken.

Het huis zelf, The House of Usher, is een belangrijk personage in de novelle én in de opera. Het heeft zelfs een eigen muzikaal thema dat ons eraan herinnert dat het huis het verhaal vooruitdrijft. Toch voegde Debussy nog een personage toe dat de drijvende kracht wordt achter de neergang. ‘De dokter’ komt bij Poe slechts in één zinnetje voor, maar in de opera plant hij als het ware de angst in het hoofd van Roderick. Strindlund: “Wellicht vond Debussy dat er een echte bad guy in het verhaal moest zijn.”

Actualisering

Het libretto werd herwerkt door Gaea Schoeters. Strindlund: “Gaea heeft er een aantal actuele elementen in verwerkt, zoals hoe angst politiek wordt ingezet. Toch vertoont het stilistisch nog altijd veel gelijkenissen met Baudelaires vertaling van Poe. Op die manier wordt de link bewaard met de vaagheid die door Poes vertelling waart, een vaagheid waar Debussy – en misschien ook wel Annelies – van hield en die maakt dat we op het einde nog altijd niet weten wat er precies is gebeurd. Spookt het werkelijk in dat huis? Of speelt alles zich af in het hoofd van Roderick? Of heeft de dokter alles geregisseerd?” Alleen op het einde van de opera werd de actualisering een beetje drammerig.

Fragment uit de repetitie. Beeld Annemie Augustijns
Fragment uit de repetitie.Beeld Annemie Augustijns

Bij Poe is de angst van Roderick duidelijk een existentieel gegeven en als dusdanig eigen aan de mens. In de bewerking voor Usher kreeg die angst ook een politieke dimensie en werd de invloed van de dokter gerelateerd aan populistische manipulatie. De dokter werd als het ware een metafoor voor de huidige ontwikkelingen in de westerse politiek. Naar verluidt hebben Schoeters en Van Parys nog aan dit einde gesleuteld. Benieuwd of dat nu subtieler is geworden. Het zou de universaliteit van het stuk ten goede komen.

In Berlijn werd er gespeeld in een oude orkestrepetitiezaal van de staatsopera, die volgens regisseur en scenograaf Philippe Quesne perfect kon doorgaan voor een zaal in het kasteel van de Ushers, en zat het instrumentaal ensemble op het speelvlak. Dat zal bij Opera Vlaanderen anders zijn: de musici zitten op veilige afstand in de orkestbak en er wordt geacteerd op het toneel. Ook de surroundeffecten van de muziek – nu en dan hoorde je gefluister of flarden koormuziek komen van onder de publiekszetels – zul je moeten missen. Laat ons hopen dat de griezelige sfeer van de speelruimte, het koude, door dode takken en oude vensters binnenvallende licht, maar vooral de onder je vel kruipende muziek ook in een gestreamde versie nog altijd hetzelfde verontrustende effect hebben.

Livestream op zaterdag 27 februari om 20 uur. Tickets via www.operaballet.be. De voorstelling is dan via de toegestuurde link tot twee weken na de première te bekijken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234