Woensdag 16/10/2019

Graphic Novel

Andy Kaufman in stripvorm, hij is er geknipt voor

Beeld Uitgeverij First Second, New York

Andy Kaufman, de ontregelende Amerikaanse cultkomiek, had al een biopic (met Jim Carrey) en een docu óver die biopic. Nu is er ook een graphic novel over zijn leven, met toch weer verrassende nieuwe inzichten over de man die zijn publiek het liefst tot het uiterste tergde. 

Ze bestaan nog steeds, die worstelmagazines waar de Amerikaanse komiek Andy Kaufman zo dol op was. Dat showworstelen is in de VS ook nog altijd een complete cultus. Je kan er zelfs een carrière op bouwen. Vraag maar aan Hulk Hogan.

Andy Kaufman beviel vooral het rollenspel van de worstelwereld. Hij zag het als een geraffineerde vorm van theater, waarin iedere worp al vooraf was gechoreografeerd. En hij viel ook voor de slechteriken, die het publiek vooraf provoceerden en de lokale favoriet met een woordenstroom belachelijk maakten. Voordat Andy bij wijze van act zélf begon te worstelen – louter met vrouwen, want mannen waren te fors voor zijn bescheiden postuur – had hij in zijn optredens al die grondhouding: het publiek willen tergen.

Zoals toen hij een kwartier roerloos op het podium ging staan. Of integraal The Great Gatsby voorlas, totdat iedereen in slaap viel. Om vervolgens geheel onverwachts een flitsende Elvis-imitatie te geven. "Andy manipuleert zijn gehoor op dezelfde wijze als als de toreador de stier uitdaagt", schreef New York Magazine over zijn solo-optredens uit de jaren 70 en 80. "Hij is eenvoudigweg niet bang om op het podium te sterven."

Sterven deed Andy Kaufman in 1984 toch – nog maar 35 jaar oud. Hij overleed als niet-roker aan een zeldzame vorm van longkanker. Al dachten zijn fans aanvankelijk dat het bericht weleens Andy’s volgende briljant ongepaste grap kon zijn. Zoals toen hij in 1982 als vaste gast van de satirische tv-show Saturday Night Live een enquête hield onder het publiek: ‘hou Andy in de lucht’ versus ‘dump Andy’. Kaufman kreeg uiteindelijk 169.186 vóór ... en 195.544 tégen. Exit Andy, dus. En hij had het hele plan nog wel zelf verzonnen. 

Kaufman deed niets liever dan verdeeldheid zaaien: je hield van hem of je haatte hem. En dat is precies de reden waarom we het bijna 35 jaar later nog steeds over de ontregelende humor van Andy Kaufman hebben.

Andy Kaufman in 'Taxi'. Beeld © The Hollywood Archive

Dadaïst après la lettre 

Er was al de gedegen biografie Lost in the Funhouse – The Life and Mind of Andy Kaufman (1999), geschreven door de Amerikaanse journalist Bill Zehme. We kennen de biopic Man on the Moon (1999) met Jim Carrey, geregisseerd door Miloš Forman. De popgroep R.E.M. bezorgde Andy twee zogeheten tribute songs (Man on the Moon en The Great Beyond). En Netflix kwam nog maar pas met de documentaire Jim & Andy: The Great Beyond.

En nu heeft hij ook zijn eigen biografische graphic novel gekregen: Is This Guy For Real? – The Unbelievable Andy Kaufman. Gemaakt door Box Brown, een gerenommeerde Amerikaanse tekenaar en illustrator. Zijn stijl is eenvoudig maar doeltreffend, en ze doet in de verte denken aan Cowboy Henk van Kamagurka en Herr Seele - twee Kaufman-zielsverwanten.

Na lezing denk je: ja, natuurlijk, Andy Kaufman in stripvorm, hij is er geknipt voor. Hij was altijd al een stripfiguurtje. Welverdiend, dit boek. En Box Brown is bij zijn research ook niet over een nacht ijs gegaan. We leren over Kaufman's verlangens en angsten, en we kijken mee in zijn hoofd. We volgen hem in zijn eenzame jeugd in Long Island, toen hij al grappen en geheimen deelde met een fictieve tweelingbroer. Mannen met alter ego’s waren sowieso zijn helden: Clark Kent alias Superman, Cassius Clay alias Mohammed Ali, en Popeye, die pas echt onverslaanbaar werd als hij spinazie at.

Ook treffen we Andy tijdens zijn lange mars door comedyclubs als The Improv in New York of The Comedy Store in Los Angeles – aanvankelijk met wisselend succes. Door het spelen van zo veel verschillende personages, onder wie de ongetalenteerde crooner Tony Clifton, raakten voor hem waan en werkelijkheid dermate verstrikt dat hij na afloop uren aan contemplatieve meditatie besteedde en bakken vol Häagen-Dazs at om weer op aarde terug te keren.

Publieksfavoriet uit zijn shows werd het personage The Foreign Man, een immigrant van het fictionele eiland Caspiar in de Kaspische Zee. Op dit typetje werd ook Kaufman's rol als de even sympathieke als onhandige automonteur Latka Gravas gebaseerd in de sitcom Taxi (1978-1983). Hoewel Kaufman een pesthekel had aan dat soort  tv – "de laagste vorm van entertainment" – bracht juist die rol hem de status en roem die hij nodig had om zijn veel vrijere eigen experimenten in de theaters neer te kunnen zetten.

Maar als een dadaïst après la lettre probeerde hij toch weer alle opgebouwde krediet zo snel mogelijk weer tot de grond toe af te breken. Nooit voorspelbaar worden was Kaufman's motto voor die shows. Hadden collega’s van zijn generatie zich gespecialiseerd in timing tot op een fractie van de seconde – denk aan Robin Williams, Richard Pryor, Steve Martin, Eddie Murphy, David Letterman, John Belushi, en dan vergeten we er nog een paar – dan was Andy de meester van de anti-timing. Afwijkend én geniaal.

In de sporthal deed hij hetzelfde. De strip van Box Brown maakt een flink punt van Andy’s gefnuikte worstelcarrière, die hem na talloze damespartijen in Memphis tegenover het beest Jerry ‘The King’ Lawler bracht – een echte worstelaar, zeg maar. Ridicuul plan natuurlijk, met een zware nekblessure tot gevolg. Maar ook: allemaal doorgestoken kaart natuurlijk. Dit was gewoon Andy’s volgende plaagstoot als performance artiest, en Jerry ‘The King’ Lawler speelde het spel gewillig mee. Meer lol heeft Andy nooit gekend, zo weet Box Brown ons op overtuigende wijze te melden. 

Beeld rv

En met Is This Guy For Real?  kreeg Andy Kaufman de strip die hij verdient.

Is This Guy For Real?  – The Unbelievable Andy Kaufman is nu uit bij Uitgeverij First Second.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234