Zondag 03/07/2022

InterviewBoeken

Amy Bloom: ‘Liever rechtop sterven dan op mijn knieën leven, zei mijn man’

Amy Bloom: ‘Hij had zijn besluit al genomen en zei: ‘Ik wil er niet over discussiëren. Dit is wat ik ga doen en ik wil dat je me helpt.’’ Beeld NYT/LISA KERESZI
Amy Bloom: ‘Hij had zijn besluit al genomen en zei: ‘Ik wil er niet over discussiëren. Dit is wat ik ga doen en ik wil dat je me helpt.’’Beeld NYT/LISA KERESZI
Elisabeth Egan

In haar autobiografische boek In Love (In liefde) vertelt romanschrijfster Amy Bloom over haar huwelijk, de diagnose alzheimer van haar echtgenoot en zijn beslissing om zijn leven te beëindigen.

Op 26 januari 2020 stappen Amy Bloom en haar echtgenoot, Brian Ameche, op een vliegtuig van New York naar Zürich. Ze hebben deze keer geen beroep gedaan op hun normale chauffeur om hen van hun huis in Connecticut naar John F. Kennedy Airport te brengen; ze willen geen praatje slaan over hun bestemming. Meestal vliegen ze economy, maar deze keer zitten ze in businessclass.

‘In onze Swissair-zitjes toosten Brian en ik op elkaar, maar we zeggen ‘Op jou’, in plaats van wat we gewoonlijk zeggen, ‘Cent’anni’ – ‘dat we de honderd jaar mogen halen’, een typisch Italiaanse toost’, schrijft Bloom in In Love, haar tiende, en eerste autobiografische boek, dat nu vertaald is als In liefde. ‘Voor ons is er geen ‘cent’anni’; we halen onze dertiende huwelijksverjaardag niet eens.’

BIO * schrijver en psychotherapeut * geboren in 1953, in New York City * schrijft voor The New Yorker, The New York Times Magazine, Vogue * boeken: o.a. Love Invents Us, Away, Lucky Us, White Houses * getrouwd met Brian Ameche, die euthanasie liet plegen wegens alzheimer * Bloom schreef er het boek In Love, A Memoir of Love and Loss over

Bloom en Ameche vliegen niet naar Zwitserland om zich te amuseren met skiën, kunst of fondue. Ze zijn op weg naar Dignitas, een non-profitorganisatie gevestigd in de rand van Zürich, waar Ameche (66) legaal, vredig en pijnloos een einde aan zijn leven wil maken. De gerenommeerde architect en voormalige American-footballspeler had in 2019 de diagnose alzheimer gekregen, en besliste met­een dat een ‘lang afscheid’ niets voor hem was. Bloom hoort hem nog zeggen: “Liever rechtop sterven, dan op mijn knieën leven.”

Op een druilerige namiddag in februari, vijf dagen na de tweede verjaardag van het overlijden van Ameche, zit Bloom (68) in haar kantoor met uitzicht over het zeegat Long Island Sound en spreekt ze rustig over de wensen van haar echtgenoot.

“We waren in de keuken”, herinnert ze zich. “Hij had zijn besluit al genomen en zei: ‘Ik wil er niet over discussiëren. Dit is wat ik ga doen en ik wil dat je me helpt, want dit is iets waar je goed in bent. Je moet hierover schrijven.’ Ik pruttelde wat tegen, maar hij zei: ‘Nee, je moet dit voor me doen.’”

Het idee ‘dat het iets is waar ze goed in is’ houdt steek als je tegenover Bloom zit. Ze straalt bekwaamheid en zelfverzekerdheid uit. Ze was 25 jaar lang klinisch maatschappelijk werker voor ze begon te schrijven, en baat nog altijd een kleine praktijk uit. Ze is auteur van vier romans, drie bundels korte verhalen, een prentenboek en een non-fictiewerk. Zelfs de titels van Blooms boeken lijken te weerspiegelen hoe meevoelend ze in het leven staat: Come to Me (Kom tot mij), Love Invents Us (Liefde maakt ons), A Blind Man Can See How Much I Love You (Een blinde kan zien hoeveel ik van je houd), Lucky Us (Wij geluksvogels).

Vreemde gewoonten

Bloom en Ameche hadden allebei een ongelukkige relatie toen ze in 2005 samen wandelingen begonnen te maken. Ze woonden samen lokale bijeenkomsten van de Democratische partij bij en langzaam maar zeker werden hun gesprekken intiemer. In 2007 huwden ze.

Van het begin, zegt ze, “hadden we de mooie gewoonte om de andere persoon de andere persoon te laten zijn. Het was niet van: ‘Wie weet wie jij uiteindelijk blijkt te zijn’. Hij hield zijn persoonlijkheid niet verborgen voor me, en ik niet voor hem. Ik denk dat het een van de dingen was die we zo apprecieerden aan elkaar.”

Hun leven samen draaide rond levendige gesprekken, heerlijke maaltijden, de gebruikelijke frustraties onder echtelieden, Blooms drie volwassen kinderen uit een eerder huwelijk, en vier kleinkinderen. Bloom: “Brian zei ooit tegen me: ‘Ik heb zelf nooit kinderen gehad, en nu ga ik recht naar kleinkinderen. Wat een bofkont ben ik.’”

Toen kwam de verpletterende diagnose: alzheimer. Ameche worstelde met zijn werk; zijn geschrift en zijn garderobe veranderden; hij kocht dwangmatig kaartjes en cadeautjes; en hij ontwikkelde vreemde gewoonten, zoals een obsessie voor een papieren kalender van zes pagina’s die hij overal met zich meedroeg.

“Je voelde de infrastructuur in elkaar stuiken”, zegt Bloom. “Alles wat ‘nu’ was, viel eigenlijk weg. Hij praatte over het verleden, en vooral over voetbal. Ik denk dat dat een van de gelukkigste periodes in zijn leven was, en dat hij daar wilde vertoeven. Uitvoerig en genuanceerd praten lukte niet meer. Het was zwaar voor mij, maar voor hem was het héél zwaar.”

Nadat een neuroloog de diagnose gesteld had, schrijft Bloom, ‘gingen we briefpapier kopen zodat hij berichtjes aan mijn kinderen en onze kleinkinderen kon schrijven voor als hij er niet meer zou zijn, want hij had al beslist dat hij een einde zou maken aan zijn leven.’

Maar welke weg dan te bewandelen? ‘Het recht op sterven heeft in Amerika evenveel betekenis als het recht om te eten of het recht op degelijke huisvesting’, schrijft Bloom. Ze kwam Dignitas op het spoor, ‘de enige plek waar je naartoe kan als je een Amerikaans staatsburger bent die wil sterven en als je niet aantoonbaar terminaal ziek bent met niet meer dan zes maanden te leven’, schrijft ze in het boek. Toestemming krijgen en het papierwerk verzamelen voor een ‘begeleide suïcide’, zoals Dignitas het noemt, was een helse klus waarbij onder meer 10.000 dollar (9.000 euro) en veel medische documenten kwamen kijken.

Vliegtuigkussen

Terwijl Bloom en Ameche pendelden tussen neuroloog, psychiater en MRI hield zij nauwkeurig de details bij. “Ik denk beter als ik schrijf, dus nam ik notitieschriftjes mee, zoals mijn grootmoeder haar plastic draagtas”, zegt ze. Het koppel vertelde aan bijna niemand dat ze naar Zwitserland gingen, al waren Ameches moeder en zijn broers en zussen wel op de hoogte.

Op 30 januari 2020 gingen Bloom en Ameche van Zürich naar de buitenwijk Pfäffikon, waar Dignitas een appartement heeft. Daar, met een vliegtuigkussen rond zijn nek en de hand van Bloom in zijn hand, nam Ameche een dodelijke dosis in. ‘Ik zit en houd lange tijd zijn hand vast’, schrijft Bloom in haar boek. ‘Ik sta op en sla mijn armen om hem heen en kus zijn voorhoofd, alsof hij mijn baby is die eindelijk slaapt, alsof hij mijn dappere jongen is die op een lange reis vertrekt, mijlen en mijlen ver naar het grote Niets.’

‘Er waren pagina’s waarop ik schreef over dingen die me echt boos maakten, wat me beter afging dan droevig zijn.’ Beeld NYT/LISA KERESZI
‘Er waren pagina’s waarop ik schreef over dingen die me echt boos maakten, wat me beter afging dan droevig zijn.’Beeld NYT/LISA KERESZI

Bloom reisde terug naar New York samen met Kay Ariel, met wie ze al veertig jaar bevriend was. Ariel had Bloom en Ameche leren kennen in Zürich.

“Geen denken aan dat Amy in haar eentje had moeten terugvliegen. Daar heb je vrienden voor”, zegt Ariel aan de telefoon, nadat ze beschreven heeft hoe Bloom er altijd voor haar was toen ze borstkanker had, door een scheiding ging en haar moeder aan alzheimer verloor. Ze hielden elkaars hand vast in het vliegtuig. “Het was een van de zwaarste reizen die ik ooit ondernomen heb. Er viel niet veel meer te zeggen tegen elkaar dan ‘Ik ga hem zo lang missen. Ik houd van hem, en ik houd van jou.’”

Bloom wilde aanvankelijk niets anders dan thuis in haar bed kruipen. Haar therapeut vroeg of dat misschien een verwerkingsstrategie was die ze eerder met succes had toegepast. Toen ze toegaf dat dat niet het geval was, zei hij: “Dan zie ik dat niet werken voor jou. Maar veel succes ermee.”

En dus begon Bloom dan maar te werken. Ze stelde een tijdlijn op, consulteerde haar notitieschriften en begon te schrijven, precies zoals Ameche gevraagd had. “Er waren pagina’s waarop ik schreef over dingen die me echt boos maakten, wat me beter afging dan droevig zijn”, zegt ze. “En dan waren er delen die zo droevig waren om te schrijven. Ze zijn nog altijd droevig als ik ze nu lees.”

Pralines

De pandemie arriveerde “zoals de sneeuw op het einde van The Dead”, zegt Bloom, een verwijzing naar het korte verhaal van James Joyce – eerst een paar vlokken, daarna een dik tapijt. Blooms dochter, schoondochter en kleindochter kwamen over vanuit Brooklyn om de storm te doorstaan.

In september 2020 was Bloom klaar met een eerste versie om te tonen aan Kate Medina, haar uitgever bij Random House. Medina was erbij op het huwelijk van Bloom en Ameche, en woonde ook zijn uitvaart bij.

In een telefonisch gesprek zegt Medina dat ze het gewoon was om met Bloom aan romans te werken. Ze had ook eindredactie gedaan op Normal, Blooms studie over gender en seksualiteit uit 2002. Ze was niet verbaasd dat Bloom besloot om dit persoonlijke verhaal te vertellen. “Als je schrijver bent en er gebeurt zoiets, dan is het gezondste wat je kunt doen erover schrijven”, zegt Medina. “Daarna kun je het altijd nog in een la opbergen, maar je hebt in elk geval je gevoelens geuit.”

Medina reikte Bloom de verstrengelde structuur van In liefde aan, dat zoals de ondertitel belooft ‘een memoir over leven en verlies’ is, in die volgorde, waarbij de hoofdstukken afwisselen tussen het verre en het recente verleden. “Ken je dat citaat van Kierkegaard: ‘We leiden ons leven voorwaarts maar begrijpen het achterwaarts’”, zegt Medina. “Ik vind het adembenemend hoe Amy schrijft over zo’n moeilijk en voor velen onbespreekbaar onderwerp. Haar openheid zit in de pagina’s, net zoals haar humor en die van Brian.”

De eerste reacties van lezers waren positief, bij momenten zelfs verrukt. ‘Amy Bloom schrijft met de volle bandbreedte van haar menselijkheid’, liet een lezer op boekensite Goodreads noteren. Ook op Goodreads schreef een vrouw die pas weduwe was geworden: ‘Ik kan alleen zeggen dat dit boek waarachtig is. Het zou verplichte lectuur moeten zijn voor alle mensen die rouwen.’

Op de eerste verjaardag van de dood van Ameche trok Bloom met een kop thee naar de linde die ze geplant had om hem te herdenken. Brian was een zoetekauw, dus legde ze pralines rond een plaatje waarin een van zijn favoriete citaten van de Perzische mysticus Roemi gegraveerd is. ‘Wat is het lichaam? Uithouding. Wat is liefde? Dankbaarheid. Wat zit er verstopt in onze borst? De lach. Wat nog? Medelijden.’

“Ik voel duidelijk zijn aanwezigheid”, zegt Bloom, die zich geen zorgen maakt over de reacties op haar boek. “Brian hoopte zo erg dat niemand hem zou tegenhouden, en die wens is uitgekomen. Ik was blij dat ik hem daarbij kon helpen.”

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234