Donderdag 30/06/2022

TipsPoëzieweek

‘Als Shakespeare vandaag geboren was, was hij een rapper’: Wim Helsen, Nadia Nsayi, Lize Spit en anderen over hun favoriete gedicht

Wim Helsen: ‘De ballast van je eigen oordeel over jezelf én over anderen valt even weg tijdens het lezen van een gedicht als ‘Lotgenoten’ van Jules Deelder.’ Beeld Humo
Wim Helsen: ‘De ballast van je eigen oordeel over jezelf én over anderen valt even weg tijdens het lezen van een gedicht als ‘Lotgenoten’ van Jules Deelder.’Beeld Humo

Welk gedicht blies je van de sokken toen je het voor het eerst las, welk gedicht koester je na zoveel jaren nog altijd? Die vraag stelden we ter gelegenheid van de Poëzieweek aan Wim Helsen Lize Spit, Axel Daeseleire, Nadia Nsayi en de Antwerpse stadsdichter Seckou Ouologuem.

Stijn De Wandeleer

Wim Helsen (53), tv-maker en cabaretier, kiest ‘Lotgenoten’ van Jules Deelder

“Jules Deelder is gestorven in de laatste winter voor de coronapandemie uitbrak, en hoewel hij op leeftijd was en er geen gezonde levensstijl op nahield, was ik toch geschrokken.

Na zijn dood heb ik het gedicht 'Lotgenoten' herontdekt. Meteen was ik erdoor geraakt: het voelde alsof Deelder mij vanuit het graf aansprak als lotgenoot, als iemand die net zoals hij zal vergaan en afscheid zal moeten nemen van alles en iedereen. Dat is het lot dat wij allemaal delen, en dat verbindt ons."

“In het gedicht word je uitgenodigd om ook andere mensen te zien als sterveling: ook de machtswellustelingen, de idioten en de sociopaten. De ballast van je eigen oordeel over jezelf én over anderen valt daardoor heel even weg tijdens het lezen van een gedicht als dit. Dat voelt goed."

Lotgenoten

Lotgenoten,
Ons gaan is een komen
Ons komen een gaan
De zin van het leven
is dat we vergaan
De wereld van iedereen
Niemand de baas
Het heden is eeuwig
Alles is waar
God of Jehova
Allah Jahweh
De één is de ander
De ander de één
Ontsteekt uw geweten
Kijkt om u heen
Het lot dat we delen
laat niemand alleen

Jules Deelder

"De taal waarin Deelder schreef, was bedrieglijk eenvoudig. Hij is door een deel van de literaire gemeenschap nooit voor vol aangezien, onder andere omdat zijn poëzie in de ogen van sommigen oppervlakkig en kinderlijk oogt. Ik ben het daar niet mee eens. De helderheid en de eenvoud hebben net als effect dat de diepte van de tekst veel krachtiger binnenkomt."

“Ik weet niet of ik zelf bang ben voor de dood. Op dit moment eigenlijk niet. Een gedicht als ‘Lotgenoten’ maakt het in elk geval gemakkelijker om me te verzoenen met het afscheid dat een heel leven lang op ons pad komt. Een begrafenis kan soms hetzelfde effect hebben: na het verdriet, de koffietafel. Daarna ga je lichter naar huis. Ik ervaar iets gelijkaardigs als ik dit gedicht lees.”

Nadia Nsayi (37), politicologe en auteur, kiest ‘Eeuwigheid’ van Bart Moeyaert

“Ik heb Bart Moeyaert zoals veel mensen leren kennen tijdens mijn tienerjaren, door zijn Duet met valse noten te lezen. Ik was meteen onder de indruk, en lees het gedicht ‘Eeuwigheid’ nog steeds minstens één keer per jaar. Elke keer raakt het me opnieuw. Wat Bart Moeyaert zo mooi heeft weten te vatten, is hoe bepaalde plaatsen na een tijd onlosmakelijk verbonden zijn met onze herinneringen. Dat heb ik zeker als ik in Landen kom, waar ik ben opgegroeid. Nog steeds denk ik terug aan mijn eerste kus als ik voorbij het station van ­Landen rijd.” (lacht)

Nadia Nsayi: 'Nog steeds denk ik terug aan mijn eerste kus als ik voorbij het station van ­Landen rijd. Dankzij Bart Moeyaert.' Beeld Illias Teirlinck
Nadia Nsayi: 'Nog steeds denk ik terug aan mijn eerste kus als ik voorbij het station van ­Landen rijd. Dankzij Bart Moeyaert.'Beeld Illias Teirlinck

“Maar het gedicht gaat ook over de eeuwigheid van liefde, waar ik ook al veel over heb nagedacht. Het lijkt een centrale vraag in ons bestaan te zijn: ­eeuwige liefde, bestaat dat? Daar lijken we toch, ondanks de hoge scheidingscijfers en verschillende relatievormen, naar te blijven zoeken. Ik vind de gedachte om van iemand te houden tot de dood nog steeds erg mooi. Volgens mij kan het ook.”

Eeuwigheid

Er zijn plekken
waar ik zonder glimlach
niet meer langs kan.
Ooit is daar een grap
verteld, een kus geroofd,
iets voor het eerst gedacht.
Ter hoogte van mijn oor,
bijvoorbeeld,
heb jij me op een nacht
beloofd dat eeuwigheid
een leugen is, maar dat het
daarom tussen ons niet
minder lang gaat duren.
Meer woorden waren er
niet nodig – een mond
spreekt van zichzelf al mooi
en huid heeft een geheugen.
Jij blijft mijn hals, mijn navel,
mijn holte van mijn knie
voor altijd bij.
Zonder glimlach kan ik
aan geen plek voorbij.

Bart Moeyaert

Zelf is het haar nog niet overkomen, die amour pour toujours, maar dat maakt het niet moeilijker om er toch in te blijven geloven. “Ik koester ook helemaal geen wrok tegenover mijn vorige partners. Als ik iemand tegenkom met wie ik ooit een verhaal heb gehad, dan kan ik nog steeds appreciëren wat we gehad hebben, ondanks het feit dat het geen oneindig durend sprookje bleek te zijn. Die persoon demoniseren, dat zou ik jammer vinden voor alle mooie momenten die we samen hebben ­beleefd.”

Axel Daeseleire (53), acteur, kiest ‘One for the road’ van Herman de Coninck

Axel Daeseleire: 'Dit gedicht van Herman de Coninck gaat over hoe we allemaal de taak hebben om gulzig te leven.' Beeld Wannes Nimmegeers
Axel Daeseleire: 'Dit gedicht van Herman de Coninck gaat over hoe we allemaal de taak hebben om gulzig te leven.'Beeld Wannes Nimmegeers

Lang moest Axel Daeseleire — liefhebber van ­poëzie en, al is dat minder bekend, ook zelf ­auteur van een poëziebundel die twintig jaar geleden ter perse ging — niet nadenken over welk gedicht hij hier zou bespreken. “De eerste keer dat ik ‘One for the road’ van Herman de Coninck voordroeg, was aan het einde van de jaren negentig. De Coninck was toen nog maar net gestorven, en ik had de opdracht gekregen zijn gedicht voor te lezen in de kroeg waar hij het gedicht misschien wel geschreven had, terwijl zijn dochter in het publiek zat. Zenuwslopend, dat kan ik je vertellen.

“Ik ben het gedicht sindsdien blijven herlezen. Het gaat, naar mijn aanvoelen, over hoe we allemaal de taak hebben om gulzig te leven, maar hoe we vroeg of laat toch naar huis moeten keren, en het leven verlaten. Het is een donker gedicht met humor erin, en dat moet je kunnen. Het is ook een toegankelijke tekst. Dat is de grote kracht van De Coninck: hoe hij zo glashelder, de eenvoud nabij, de kern kon samenballen.

One for the road

Met de vlotheid van nog een laatste glas, even
nog, en eentje om het af te leren,
en één om de gevolgen van drankmisbruik te bestuderen,
en wie heeft me verdomme dat allerlaatste glas gegeven,
goed, dat is dan one for the road –
zo moet je dan ook afscheid nemen van dit leven
en blijven hangen één jaar, twee jaar, zeven
jaar, en dan pas ga je dood.
Want nu al ben je met sterven bezig,
’s avonds toch. Met voorbijgaan.
Alles is er nog, maar is tegelijkertijd afwezig
alsof je het tien jaar later zit te lezen
in een trilogie. En ook niemand wezen
heb je al in elkaars armen gedaan.

Herman de Coninck

“Wat ik zelf in dit gedicht lees, is dat alles wat van waarde is blijft nazinderen. De dood herinnert ons eraan dat we hier maar voor een korte tijd rondlopen, en dat we dus iets van ons leven moeten máken. En liefde geeft ons de mogelijkheid om dat op een betekenisvolle manier te doen. De dood en de liefde zijn om die reden misschien wel de twee belangrijkste figuren in ons leven.

“Twintig jaar geleden heb ik zelf een van mijn beste vrienden begraven, en daar denk ik nog vaak aan terug. Toen ik vorig jaar op de covidafdeling in het ziekenhuis belandde, was dat wat er door mijn hoofd ging: als dit het einde moet zijn, dan heb ik toch maar mooi twintig jaar langer gehad dan mijn copain. En ik heb ze goed ingevuld: nooit ideaal – niemand is een heilige, en ik al zeker niet – maar ik heb mijn best gedaan om er iets van te maken.”

Lize Spit, schrijver, kiest ‘Zoals’ van Judith Herzberg

Little known fact: Lize Spit begon haar schrijverscarrière destijds door gedichten te schrijven en te publiceren in prestigieuze literaire bladen als Het Liegend Konijn. Dat deed ze nog voor ze korte verhalen begon te publiceren, en later haar succesvolle debuutroman in de boekenrekken belandde.

Lize Spit: ‘Intuïtie die ons verbindt met de dieren.’ Beeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News
Lize Spit: ‘Intuïtie die ons verbindt met de dieren.’Beeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News

“Mijn eerste ontmoeting met de taal was sowieso de poëzie”, zegt ze nu. “En lange tijd was Judith Herzberg een van de dichters die ik maar bleef herlezen. Er zit een lichtheid en een helderheid in haar manier van schrijven, en ook een tikkeltje humor. Daar hou ik van.”

“Ik vind het werk van Judith Herzberg vaak ook erg herkenbaar. Dit gedicht, bijvoorbeeld, gaat naar mijn aanvoelen over een soort intuïtie die ons verbindt met de dieren. Bij elke zin uit deze tekst denk ik: dat is me ook al eens overkomen. Dat je een kamer binnenwandelt en niet meer weet wat je daar kwam doen. Of dat je naar je klok kijkt en niet meer weet hoe laat het is. Of dat je een pakje wegbrengt en nadien de hele tijd denkt: ik ben het kwijt.”

Zoals

Zoals je soms een kamer ingaat, niet weet waarvoor,
en dan terug moet langs het spoor van je bedoeling,
zoals je zonder tasten snel iets uit de kast pakt
en pas als je het hebt, weet wat het was,
zoals je soms een pakje ergens heen brengt
en, bij het weggaan, steeds weer denkt, schrikt,
dat je te licht bent, zoals je je, wachtend,
minutenlang hevig verlieft in elk nieuw mens
maar toch het meeste wachtend bent,
zoals je weet: ik ken het hier, maar niet waar het om ging
en je een geur te binnen schiet bij wijze van
herinnering, zoals je weet bij wie je op alert
en bij wie niet, bij wie je kan gaan liggen,
zo, denk ik, denken dieren, kennen dieren de weg.

Judith Herzberg

“Daarom lees ik het gedicht ook als een geruststelling. Uit de wetenschap dat je diep vanbinnen de weg wel weet, en dat het dus kan lonen om gewoon op je buikgevoel te vertrouwen, kan ik troost putten. Ik ben nu bijvoorbeeld, voor het eerst in vijf jaar tijd, opnieuw gedichten aan het schrijven, omdat ik merkte dat ik daar het meeste schrijfplezier uit haal. Dat is spannend, omdat veel lezers me niet kennen als dichteres, maar het schrijven voelt wel heel juist aan. Dat gevoel ga ik dus gewoon vertrouwen.”

Seckou Ouologuem, Antwerps stadsdichter, kiest drie strofen uit ‘Donkere gedachtes’ van rapper Fresku

Sommige ervaren lezers linken rap misschien niet meteen aan poëzie. Onterecht, vindt Antwerps stadsdichter Seckou Ouologuem. “Klassieke poëzie, met haar robuuste rijmschema’s en regels, heeft veel meer gelijkenissen met rap dan je zou denken. Als Shakespeare vandaag geboren was, was hij een rapper geweest, daar ben ik zeker van.”

Seckou Ouologuem: 'Ik heb er veel bewondering voor dat Fresku het aandurft om zonder aarzelen de vinger op de zere wonde te blijven leggen.’ Beeld Aurélie Geurts
Seckou Ouologuem: 'Ik heb er veel bewondering voor dat Fresku het aandurft om zonder aarzelen de vinger op de zere wonde te blijven leggen.’Beeld Aurélie Geurts

“De Nederlandse rapper Fresku is zo’n hedendaagse Shakespeare, al gaan zijn teksten veeleer over maatschappelijk onrecht en racisme. “‘Donkere gedachtes’ gaat over racisme in de vorm van politiegeweld. Waarom ik precies voor deze tekst kies? Omdat ik ook met racisme geconfronteerd word, en omdat dat een thema is dat in mijn eigen dichterschap ook vaak terugkomt. Wanneer Fresku schrijft: ‘Ik zie een moordenaar, het maakt niet uit of hij een uniform draagt’, dan vóél ik dat.”

Uit ‘Donkere gedachtes’

Ik zie een moordenaar
Het maakt niet uit of hij een uniform draagt
Hij hoort ons niet te vermoorden, klaar
Ik schreeuw, ‘Gerechtigheid’, toch hoor je, ‘Wraak’
Zoals de waard is vertrouwd ‘ie z’n gasten, wat zijn je normen waard?

Ik ben een beest, volgens jou nooit een mens geweest
En nu dat ik rel wil je beroep doen op m’n mensen ways
Weet dat ik zie hoe jij m’n mensen vreest
Sinds dag 1 was je bang, je knie is altijd op m’n nek geweest

Ik heb geen stem, voor wat ik wil is er geen sentiment
Je weigert het me pertinent, je haat is zo persistent
Dat de hele wereld druk moet zetten zodat jij voor mij vermoorden te berechten bent
Overtuigd dat ik slechter ben
Je hebt me nooit gehoord en nooit gezien
Maar de positie die ik heb maakt dat ik jou het beste ken

Fresku (uit het rapnummer ‘Donkere gedachtes’ )

“Er zijn duizenden mensen die met racisme te maken krijgen, maar er zijn er maar weinigen die een platform hebben om dat soort maatschappelijk onrecht aan te kaarten. Dat wél doen houdt risico’s in voor je carrière: je duwt een mogelijk publiek misschien weg.

“Dat merk ik ook in mijn eigen stadsdichterschap: hoewel ik het belangrijk vind om over racisme te schrijven, merk ik dat sommige mensen je te zwaar vinden als je het er te veel over hebt.

“Al vind ik het ook gevaarlijk om de verantwoordelijkheid om dergelijke hete hangijzers te benoemen volledig bij de artiesten te leggen. Het is de taak van iederéén om maatschappelijk onrecht aan te kaarten. Haat en racisme ontstaan net omdat een groot deel van de bevolking bereid is er een oogje voor toe te knijpen. Dat Fresku het aandurft om zonder aarzelen de vinger op de zere wonde te leggen, en dat ook herhaaldelijk te blijven doen, daar heb ik veel bewondering voor.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234