Zaterdag 06/03/2021

RecensieBoeken

Almudena Grandes vertelt een groot verhaal over een vrouw met een missie en de dwangbuis van het Franco-regime ★★★☆☆

De paranoïde Aurora Rodríguez Carballeira moest en zou de verlosser van de mensheid ter wereld brengen.  Beeld rv
De paranoïde Aurora Rodríguez Carballeira moest en zou de verlosser van de mensheid ter wereld brengen.Beeld rv

Gedreven vertolkt Almudena Grandes haar boodschap: in een repressief systeem als dat van Franco buigt niet iedereen het hoofd. Ze laat wel wat steekjes vallen.

Aurora Rodríguez Carballeira (1879-1956) zou een kind baren dat de mensheid moest verlossen van haar tekortkomingen. Ze zocht een man uit, raakte zwanger en beviel in 1914 van dochter Hildegart. Als peuter kon het meisje al lezen en schrijven, op haar 13de zat ze op de universiteit en op haar 18de was ze advocaat. Ook was ze uitgegroeid tot een boegbeeld van progressief Spanje.

Je zou denken: missie geslaagd. Maar Aurora dacht daar anders over. Ze was ervan overtuigd dat Hildegart het verkeerde pad op ging. Haar project was mislukt, zo concludeerde ze, en ze besloot er abrupt een punt achter te zetten. Op 9 juni 1933 schoot ze vier kogels door het hoofd van haar dochter. Na een korte gevangenisstraf werd ze opgenomen in Ciempozuelos, een inrichting voor vrouwen in de buurt van Madrid, waar ze in 1956 zou overlijden.

In De moeder van Frankenstein voert Almudena Grandes Aurora Rodríguez op als een paranoïde vrouw die ook in Ciempozuelos blijft geloven in haar missie. Ze moet en zal de verlosser van de mensheid ter wereld brengen. Een zorgvuldig voorbereide, Frankenstein-achtige poging met poppen mislukt. Ze krijgt nieuwe hoop wanneer ze, ruim bejaard inmiddels, een handlanger meent te hebben gevonden in de jonge psychiater Germán Velázquez. Die zal haar zwanger maken. Want ze is weer vruchtbaar, zo weet ze wanneer ze bloedingen krijgt.

Medisch experiment

Germán Velázquez was tijdens de Burgeroorlog (1936-1939) naar Zwitserland gevlucht op instigatie van zijn vader, een bekende linkse psychiater die korte tijd later overleed in een Spaanse gevangenis. In Zwitserland gaat hij een mooie, succesvolle toekomst tegemoet, ver van de dictatuur die Spanje na de Burgeroorlog is geworden. Toch besluit hij in 1954 terug te keren. Met de kennis die hij in Zwitserland heeft opgedaan, zet hij een experiment op met chloorpromazine, een nieuw medicijn dat de symptomen van schizofrenie onderdrukt. Zijn proeftuin is Ciempozuelos.

Germán is een verzinsel van Grandes en dat geldt ook voor het derde hoofdpersonage, María Castejón. Zij werd wees in de Burgeroorlog en groeide op in Ciempozuelos, waar haar opa als tuinman werkt. Al veel langer dan Germán heeft zij een bijzondere relatie met Aurora Rodríguez, die haar heeft leren lezen en schrijven. Later, wanneer ze een baan als hulpverpleegkundige in het gesticht heeft, worden de rollen omgedraaid en leest María in haar pauzes de oude vrouw voor.

Dwangbuis

Aurora is meer mens dan moordenaar en dat is tekenend voor het diepe mededogen voor psychiatrische patiënten dat door de roman waart. Op prominente wijze toont Grandes ook het wijdverbreide dédain voor de sociale onderlagen en de diepgewortelde onderdrukking van vrouwen, homoseksuelen en ‘de rooien’. Van iedereen, kortom, die afweek van de nationaal-katholieke normen en waarden die de dwangbuis vormden waarin het Franco-regime de Spaanse samenleving probeerde te proppen.

De Spaanse schrijver Almudena Grandes brengt de verstikkende repressie tijdens de Franco-dictatuur voor het voetlicht, maar wil ook duidelijk maken dat niet iedereen in zulke tijden op de knieën gaat. Beeld Getty
De Spaanse schrijver Almudena Grandes brengt de verstikkende repressie tijdens de Franco-dictatuur voor het voetlicht, maar wil ook duidelijk maken dat niet iedereen in zulke tijden op de knieën gaat.Beeld Getty

‘De dictatuur verandert alles wat ermee in aanraking komt in stront (…).’ Die uitspraak duikt een paar maal op. Germán en María kunnen daarover meepraten. De eerste moet toezien hoe zijn medische experiment na een veelbelovende start toch wordt lamgelegd door de autoriteiten en María wordt na een aantal vernederende seksuele ervaringen op gruwelijke wijze gedwongen te trouwen met een man die ze verafschuwt. 

Deze ontwikkelingen rieken misschien naar determinisme en fatalisme, maar dat is Grandes’ stijl niet. Net als eerder in romans als De vijand van mijn vader en De drie bruiloften van Manolita wil ze niet alleen de verstikkende repressie tijdens de Franco-dictatuur voor het voetlicht brengen, ze wil ook duidelijk maken dat niet iedereen het hoofd buigt. Om te beginnen Germán en María niet, maar ook Germáns zus Rita niet, die actief is in een clandestiene politieke partij.

In een repressief systeem verandert niet alles in stront. Dat is de boodschap die Grandes op gedreven wijze vertolkt. Daarbij laat ze wel wat steekjes vallen. Zo is het zijpad over de Joodse familie die zich in Zwitserland over Germán ontfermt veel te lang en stuit je de hele roman door met enige regelmaat op een lompe overgang, een rommelig geformuleerde passage, een schools fragment, een onnodige herhaling of een malle vergelijking (‘onze lichamen botsten als twee grote, verlangende walvissen in een piepklein zoutwaterbad’). Maar voordat je je gaat ergeren aan dit soort onvolkomenheden heeft Grandes je alweer haar grote verhaal in getrokken.

Almudena Grandes, De moeder van Frankenstein, Signatuur, 684 p., 29,99 euro. Vertaling Mia Buursma en Rikkie Degenaar.  Beeld rv
Almudena Grandes, De moeder van Frankenstein, Signatuur, 684 p., 29,99 euro. Vertaling Mia Buursma en Rikkie Degenaar.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234