Zondag 24/10/2021

Plaat van 1991Achtung Baby van U2

‘Achtung Baby’ van U2, de Berlijnse wedergeboorte van een supergroep in ademnood

null Beeld NTR
Beeld NTR

Achtung Baby is het geluid van een supergroep die verstikt raakt door zijn eigen succes, maar triomfantelijk een tweede adem vindt. Voor U2 is het buigen of barsten begin jaren negentig. Het wordt buigen én barsten.

De eerste tien jaar in hun carrière was U2 de rockgroep die de wereld nodig had. De Koude Oorlog zorgde voor apocalyptische onrust, Afrika verhongerde en van popsterren werd verwacht dat ze een vuist maakten tegen al dit onrecht. Het was een tijd van vendelzwaaien en liturgische grote gebaren. En niemand die meer hield van vlaggen en grote gebaren dan Bono, frontman van U2. Tegen het eind van de jaren tachtig bereikte de Ierse supergroep zo de top van de rock-Olympus. Maar op het dak van de wereld wordt de groep door hoogtevrees verlamd.

De plaat van 1991

In het gezegende jaar 1991 - extact 30 jaar geleden - zagen heel wat aardverschuivende platen het levenslicht. Deze zomer neemt De Morgen er tien van onder de loep.

‘Nevermind’ van Nirvana, of hoe drie punkers plots popsterren werden

‘Out of Time’ van R.E.M.: de plaat die van collegerockers supersterren maakte

Bono, The Edge, Larry Mullen jr. en Adam Clayton vormen dan wel de grootste groep ter wereld, maar ze voelen aan hun water dat U2 op een dood spoor dreigt te raken na het matig ontvangen Rattle and Hum, een eerbetoon aan hun muzikale roots. In oktober 1990, een jaar na de val van de Muur, slaat U2 de kampen op in de Hansa Studio’s, vastberaden om de oude huid af te stropen. Maar tijdens het villen is de groep bijna klaar voor het vilbeluik.

De Hansa was ooit een danszaal voor nazifeestjes, daarna vervelde het tot een opnameruimte voor bigbands, en nog later werd het de verloskamer voor David Bowies Low en Heroes, naast Iggy Pops Lust for Life. Die atmosfeer moest bepalend worden voor de sound van de plaat, vertelt The Edge later. “In Berlijn kochten we Trabants (goedkoop, Oost-Duits automerk, GVA), die we ombouwden tot rijdende discotheken. Maandenlang hebben we er naar extreme techno, rap en reggae geluisterd. Berlijn was ook een stad in constante verandering. De muur was net neergehaald, er was de hereniging van Oost en West. En intussen blèrde CNN ook onafgebroken nieuws over de Golfoorlog. Er gebeurde zoveel dat we wel geïnspireerd moesten raken, dachten we.”

Slinkse rockgod

Met The Joshua Tree (1987) had U2 zo goed als alles bereikt waar een rockgroep van kon dromen. Wereldwijd keken ze uit op tot aan de nok gevulde stadions. Met ‘With or Without You’, ‘I Still Haven’t Found What I’m Looking For’ en ‘Where the Streets Have No Name’ schreven ze kort na mekaar zowat hun grootste hits tot dan in Amerika. En niet alleen muziekbladen verdrongen elkaar om de groep op de cover te plaatsen. Ook Time Magazine zette U2 op de voorpagina. Zonder veel overdrijving: in de jaren tachtig stak Bono de Messias naar de kroon.

'Achtung Baby' van U2. Beeld RV
'Achtung Baby' van U2.Beeld RV

Op Achtung Baby doet Bono evenwel uitzonderlijk hard zijn best om dat imago weer van zich af te schudden. De halve heilige wordt aan de deur gezet, samen met het nektapijtje van weleer. Enter: een slinkse rockgod met onafscheidelijke zonnebril en dubieuze principes. “Every artist is a cannibal / every poet is a thief / all kill for inspiration / and then sing about the grief” klinkt het omineus in de eerste vooruitgestuurde single ‘The Fly’. Die song over vriendschap, oprechtheid en originaliteit zorgt voor een schokgolf.

Niet alleen bij de fans in Amerika, maar ook bij Bono zelf. Die zal de song achteraf omschrijven als “het geluid van vier Ieren die The Joshua Tree omhakken”. Het groepslid met de grootste bijl blijkt The Edge, die na zijn hommages aan Americana op Rattle and Hum gaandeweg steeds meer geïntrigeerd raakt door industrial, house, techno... “and Belgian stuff too”. In Berlijn probeerde hij de rest van de groep met wisselend succes te bekeren tot nationale helden als Front 242 en Insekt.

Bono wil dan weer dansen op beats. Hij en The Edge blijken meteen een veel progressievere lijn te willen uitstippelen dan de ritmesectie van de groep. U2 staat daarmee letterlijk op barsten in Berlijn. Komt daarbij dat ze de ondergesneeuwde stad deprimerend vinden, en de Hansa-studio hopeloos verouderd en onderkomen.

Spinal Tap

Om kort te gaan: U2 staat op imploderen of exploderen. Traditioneel vormen Bono en drummer Larry Mullen twee tegengestelde machten binnen de groep. De ene noemt zich een onvervalste romanticus, de andere is een pragmatische realist. Die tweespalt wordt alleen maar groter omdat er geen kant-en-klare songs zijn wanneer ze de studio ingaan. Bono heeft al heel wat teksten klaar, maar de muziek zelf krijgt vaste vorm met vallen en opstaan. En dan toch vooral veel vallen. Door interne spanningen lopen de sessies in eerste aanleg voor geen meter. De anders bijzonder flegmatieke Clayton raakt zelfs zo geïrriteerd door een bazige Bono dat hij zijn bas in diens handen propt en uit zijn krammen schiet: “You fucking play it, then!”

Tot overmaat van ramp worden de tapes met ruwe opnames gestolen en op bootleg uitgebracht. Pijnlijk om hun huisvlijt en halfbakken experimenten prematuur aan de wereld prijs te geven: “Net alsof je met je broek op je knieën wordt aangetroffen”, zucht The Edge. Wat het extra lullig maakt, is dat Scotland Yard erbij gehaald wordt, alsof het een staatszaak betreft. U2 is officieel Spinal Tap geworden.

Het gaat van kwaad naar erger, tot The Edge op een zoveelste baaldag in de studio een paar akkoorden aanslaat, waarop iedereen meteen de oren spitst. Het zijn maar wat losse aanzetten voor een song die hij lange tijd aan de kant had geschoven. Maar Bono zingt zachtjes: “Is it getting better? Or do you feel the same? Will it make it easier on you now? You got someone to blame.” Die verlichting van de spanning zal uiteindelijk uitgroeien tot het iconische ‘One’. Voor velen het sleutelmoment van de plaat. Maar voor U2 is de song het sleutelmoment van de opnames. “Ineens kregen we terug een gevoel van camaraderie, dat we kwijt leken te zijn”, vertellen de groepsleden achteraf aan de verzamelde pers. “We gingen door een nieuwe fase, en niet iedereen was zeker van de ingeslagen weg. Maar ineens stonden we veel sterker dan ooit tevoren.”

Bono tijdens de Zoo TV-tour in het Londense Wembley-stadion.  Beeld Redferns
Bono tijdens de Zoo TV-tour in het Londense Wembley-stadion.Beeld Redferns

Achtung Baby is daardoor een uitzonderlijk vernieuwende, uitdagende plaat. Onder impuls van Bono en The Edge worden de grenzen meer dan eens verlegd, en de groep komt er zonder kleerscheuren mee weg omdat ze een perfect evenwicht vindt tussen akoestische instrumenten en hypermoderne spitstechnologie. U2 neigt voor de eerste keer ooit onbeschroomd naar cool, niet alleen populair. Als de groep al één religie zou aanhangen op Achtung Baby, is het die voor een lustige seksgod. De plaat klinkt doelbewust hitsig én kitscherig. De werktitel was volgens ingewijden trouwens Sixty-Eight and I Owe You One, een niet eens zo’n subtiele verwijzing naar het standje soixante-neuf. Maar net zo goed klinkt U2 strijdbaar (‘Acrobat’) of wondermooi introvert (‘Love is Blindness’). En anders wel flamboyant, ironisch en provocatief. Voor ‘Even Better Than the Real Thing’ dolt Bono bijvoorbeeld met een oude Coca-Cola-slogan. De Bono van Live Aid zou er vast een hartverzakking aan overgehouden hebben.

Donker, chaotisch, industrieel

Daniel Lanois en Flood zijn ingehuurd om aan de knoppen te zitten. Maar nog belangrijker is Brian Eno, ­die­ erop toekijkt dat het viertal zo ver mogelijk buiten de lijntjes kleurt. De kernwoorden die hij kalkt in de koker van de groep klinken aanvankelijk als een nachtmerrie voor de labelbazen. Rommelig. Humbug. Donker. Chaotisch. Industrieel. Het Berlijn van de jaren dertig willen ze ook voor de geest halen: decadent en seksueel geladen. Maar tegelijk moet de hoop van de nineties in de sound sluipen: ­de groep klinkt net zo herboren en optimistisch. Dat leidt tot een complex tijdsdocument, waarop U2 dancetrends en moderne technologie mengt met de eigen sound.

Even opvallend is de gigantische tour die aan de plaat verbonden wordt. De opstelling is du jamais vu. Rattle and Hum noemde de groep ooit een “oefening in nederigheid”. Bescheiden is die achter Zoo TV allerminst. Dit rondreizende megaspektakel bestaat uit televisietoestellen die een gigantische videowall vormen, een primeur in die tijd. In sneltempo flitsen statements als Everything You Know Is Wrong en Taste Is The Enemy Of Art over de schermen, alsof de groep je onderbewustzijn wil kapen. Boven het podium zweven Trabantjes, waarvan de koplampen als belichting dienen. Daarmee zullen ze die Oost-Duitse auto gelijk ook verheffen tot statussymbool. Een buikdanseres komt tegen The Edge aanschurken tijdens ‘Mysterious Ways’ en een rechtstreekse telefoonverbinding met het Witte Huis of Pizza Hut om een avondmaal te leveren voor het aanwezige publiek blijkt een sinecure voor Bono. Zoveel extravaganza wordt dan ook gedragen door twee alter ego’s van de frontman. Een citaat van Oscar Wilde gaf hem die inspiratie: “Man is least himself when he talks in his own person. Give him a mask and he will tell you the truth.” MacPhisto, een dandydiscoduivel in gouden glitterjas en The Fly in cool zwart leder worden geboren.

Ze ogen al bijna net zo grappig als de titel Achtung Baby, dat dan weer een onnozel citaat is uit een film van Mel Brooks. Desondanks zal Bono dat legendarische album steeds zijn meest ernstige plaat blijven noemen. “Iedereen dacht dat we verlicht en bevrijd waren. Maar dat is helemaal fout. We were miserable bastards.”

FEITEN

+ Achtung Baby verscheen op 18 november 1991

+ Vijf songs werden uitgebracht als singles: ‘The Fly’, ‘One’, ‘Mysterious Ways’, ‘Even Better than the Real Thing’ en ‘Until the End of the World’

+ De plaat verkocht wereldwijd meer dan 18 miljoen exemplaren

+ U2 won een Grammy Award voor de ZooTV-tour in 1993

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234