Dinsdag 07/02/2023

AchtergrondFilm

Acht jaren in de pootsporen van melkkoe Luma: ‘Deze docu maken voelde als een ontdekkingsreis’

Melkkoe Luma in de documentaire Cow.
 Beeld Kate Kirkwood
Melkkoe Luma in de documentaire Cow.Beeld Kate Kirkwood

Met Cow, haar eerste lange documentaire, laat gevierd filmmaker Andrea Arnold ons met volle aandacht kijken naar melkkoe Luma. En Luma kijkt terug. ‘Ik merkte dat zij zich gezien voelde.’

Joost Broeren-Huitenga

“De boeren zeiden dat ze een pittige was, dat vond ik aantrekkelijk”, zegt Andrea Arnold (die een Oscar won voor de kortfilm Wasp) over Luma, de melkkoe die centraal staat in haar documentaire Cow. “Dat, plus haar prachtige hoofd. Die witte kop met zwarte strepen rond haar ogen – een beetje zoals mijn eigen mascara.”

Voor Cow filmde Arnold haar ‘hoofdpersoon’ bijna acht jaar lang. De film opent ermee dat Luma een kalf krijgt, dat Malu wordt genoemd en direct bij de moeder wordt weggehaald, zodat die aan de melkmachine kan. Vervolgens toont Arnold het leven van een melkkoe op stal. Zonder commentaar – er wordt in de film sowieso vrijwel geen woord gesproken – maar ook zonder opsmuk.

Luma’s markante uiterlijk leek Arnold ook een voordeel voor de herkenbaarheid. “Elke koe is een individu, dat vertellen alle boeren die we voor de film spraken. Maar dat zie je niet als je naar een kudde koeien in een weiland kijkt, dan is het een amorfe massa. Door dat herkenbare hoofd zou de kijker haar makkelijker zien, leek me. Maar uiteindelijk denk ik dat door hoe we het filmden, met de volle aandacht op haar, de kijker elke koe wel had kunnen herkennen.”

Kennismaking met een koe

Luma zien, dat is in feite de essentie van Cow. Tot Arnolds verrassing bleek dat proces tijdens de opnames twee kanten op te werken. “De grote ontdekking voor mij was hoe zij op ons reageerde. Ik merkte dat zij onze aandacht voelde – ze voelde zich gezien. En zij zag óns ook, dat zie je aan hoe ze de camera in kijkt. Ze heeft geen idee wat een camera is, natuurlijk, maar ze had ons leren kennen, we hebben iets uitgewisseld.”

Toch waakt Arnold ervoor om te spreken over Luma’s ervaring van de wereld. “De film is geen poging om in haar hoofd te komen, want dat is onmogelijk. We tonen niet letterlijk haar perspectief op de wereld. We kijken naar haar, met onze volle aandacht, naar wat er met haar gebeurt en hoe zij daarop reageert.

Maar we hebben onszelf wel toegestaan om soms haar blik te volgen. We zien wat zij ziet, maar ik dring geen interpretatie op van wat zij daarbij voelt. Ik wil de kijker de ruimte geven om daar zelf een weg in te vinden.”

Om die ruimte te creëren, om de kijker Luma te laten zien zoals zij haar had gezien, bleven Arnold en cameravrouw Magda Kowalczyk dicht bij die markante kop. “Het idee was van begin af aan: focus op haar hoofd en haar ogen, en dat werd gaandeweg alleen maar sterker.”

Dat betekende dus dat Kowalczyk dichtbij moest komen, echt tussen de koeien met de camera. Af en toe krijgt ze dan een stoot, per ongeluk of doelbewust. Die momenten hield Arnold bewust in de film. “Ik wilde niet doen alsof wij niet bestonden. We waren daar en zij reageerde op ons. Ze gaf de camera een kopstoot, of duwde Kowalczyk opzij, ze loeide naar ons. Dat moest in de film, want ook dat is de waarheid.”

Zelfreflectie

Zoals Arnold geen interpretatie opdringt van Luma’s emoties, zo doet ze dat eigenlijk nergens in de film. Cow levert geen didactisch commentaar of opiniestuk, maar nodigt uit om zelf te reflecteren. Bijvoorbeeld op wat we deze levende en voelende wezens aandoen voor onze voedselproductie. Door die openheid raakt Cow aan vele thema’s – van de zuivelindustrie tot moederschap.

De Britse regisseur Andrea Arnold over Cow: ‘Het is een film over een koe, maar ook een film over allerlei andere dingen, waar ik me deels wel en deels niet van bewust was bij het maken.’ Beeld ANP / AFP
De Britse regisseur Andrea Arnold over Cow: ‘Het is een film over een koe, maar ook een film over allerlei andere dingen, waar ik me deels wel en deels niet van bewust was bij het maken.’Beeld ANP / AFP

Zo ziet Arnold het ook graag: laat de kijker zelf maar invullen wat het betekent. “Ik hou er niet van om uit te leggen waar mijn films over gaan,” zegt ze. “Ik ging onlangs naar een tentoonstelling waar ik enorm van onder de indruk was, maar vervolgens hoorde ik de kunstenaar op de radio zijn bedoelingen uitleggen en dat druiste volledig in tegen mijn eigen ervaring. Met te veel uitleg vernietig je de verbeelding van de kijker, en dat zou ik nooit willen doen.”

Bovendien, zegt Arnold, weet je als maker zelf ook nooit volledig wat je eigenlijk aan het doen bent. “Je voelt je aangetrokken tot bepaalde ideeën of onderwerpen, om allerlei persoonlijke en intieme redenen. Maar nu de film vertoond wordt en mensen me hun reacties geven, blijkt er van alles in te zitten dat ik er niet bewust in heb gestopt.

“In de reacties komen sommige dingen vaker terug – moederschap, het vrouwelijke lichaam, gevangenschap, eenzaamheid – maar iedereen heeft een persoonlijke reactie. Het is een film over een koe, maar ook een film over allerlei andere dingen, waar ik me deels wel en deels niet van bewust was bij het maken. Meer dan al mijn eerdere films is Cow voor mijzelf ook een ontdekkingsreis.”

Cow is nu te zien in de cinema.

Documentaire

Cow is Andrea Arnolds eerste lange documentaire. Maar ook in haar gevierde fictiefilms, waaronder Fish Tank (2009) en American Honey (2016), schuurde zij al steeds dichter tegen de realiteit aan. “Zo anders was het niet,” zegt ze dan ook. “Beelden verzamelen is beelden verzamelen. Het grote verschil is dat je bij een documentaire van tevoren niet weet hoe het af gaat lopen – al wist ik eigenlijk wel waar ik bij Cow naar toe werkte.”

Natuurlijk is er bij fictie een grotere mate van controle, of dat is in ieder geval het gevestigde idee, zegt Arnold. “Bij fictie is alles wat je in beeld ziet bewust ingebracht, of op zijn minst bewust geselecteerd. Zo leer je het op filmacademies: je moet alles onder controle hebben. Maar ik heb al vroeg in mijn carrière afstand genomen van dat idee. Ik hou ervan als de realiteit inbreekt, het weer is anders dan je had gehoopt, of een acteur heeft buikpijn en heeft dus een rothumeur. Je zou dat kunnen zien als tegenslag, maar voor mij zijn dat allemaal cadeautjes. De realiteit brengt een film tot leven, op manieren die je nooit zelf zou kunnen bedenken.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234