Dinsdag 07/02/2023

Kunst

"40 procent museumstukken van Azteken en Inca's is fake"

null Beeld Museum Volkenkunde
Beeld Museum Volkenkunde

Een Mixteekse schedel, topstuk van het Museum Volkenkunde in Leiden, is een vervalsing. Dat heeft het Nederlandse museum zelf bekendgemaakt. Experts als de Amerikaanse Nancy Kelker zijn niet verbaasd: een groot deel van dergelijke oude Midden-Amerikaanse kunst van collecties over heel de wereld is fake. En musea zijn vaak niet happig om dat toe te geven.

Yannick Verberckmoes

De Mixteken, een oud Mexicaans volk, zijn net als andere volkeren uit Midden-Amerika vanaf eind vijftiende eeuw door een Spaanse conquistadores onder de voet gelopen. De geschiedenis bestuderen van de oude Meso-Amerikaanse volkeren (waarvan Azteken en Maya's bekendere voorbeelden zijn) valt niet mee. Veel archeologische sites zijn geplunderd, veel kunstschatten zijn vervalsingen uit een latere tijd.

Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de zogeheten Mixteekse schedel, een menselijke schedel versierd met mozaïek in de vorm van een slang. Maar het topstuk blijkt vals te zijn. De Mixteekse schedel maakt deel uit van de tentoonstelling 'Topstukken onder de loep', over onderzoek naar museumstukken. Beeld ANP Handouts
Jarenlang keken bezoekers van het Museum voor Volkenkunde in Leiden bewonderend naar de zogeheten Mixteekse schedel, een menselijke schedel versierd met mozaïek in de vorm van een slang. Maar het topstuk blijkt vals te zijn. De Mixteekse schedel maakt deel uit van de tentoonstelling 'Topstukken onder de loep', over onderzoek naar museumstukken.Beeld ANP Handouts

De Amerikaanse kunstwetenschapper Nancy Kelker van de Middle Tennessee State University volgt vervalsers van deze kunst al jaren op de voet. Ze heeft de bevinding van Martin Berger, de conservator van het Leids museum, met veel belangstelling onderzocht. De Nederlander kon over heel de wereld een netwerk van negentien schedels identificeren die allemaal nep zijn en volgens hem gemaakt door een "Mexicaanse tandarts".

Robert Stolper, de kunsthandelaar van wie het Nederlandse museum de schedel in de jaren 60 kocht voor 20.000 dollar, is ook voor Kelker geen onbekende. "Stolper verkocht in 1957 een beeld van de Mexicaanse god Ehecatl aan het Metropolitan Museum of Art, ook een notoire vervalsing."

Professor Nancy Kelker. Beeld Middle Tennessee State University
Professor Nancy Kelker.Beeld Middle Tennessee State University

Hoeveel musea met Meso-Amerikaanse kunst bezitten dan vervalsingen?

Kelker: "Waarschijnlijk allemaal. Volgens een recente schatting is 40 procent van alle Meso-Amerikaanse kunst in musea vals. Ik denk zelfs dat het meer is. Ik bekeek laatst een schenking aan het Parthenon-museum in Nashville die zeker voor 80 procent uit vervalsingen bestond. Met mijn studenten bezocht ik een reizende tentoonstelling uit Maryland waarvan maar drie stukken echt waren. De studenten haalden de fakes er zo uit."

En in Europa?

"In Europa is het niet anders. Ik ken zelfs enkele dealers in Duitsland, Nederland en Frankrijk die valse objecten verkopen - dat zag ik in hun catalogus - maar ik ga geen namen noemen, omdat ik geen zin heb in een rechtszaak."

"Ook prestigieuze veilinghuizen maken zich schuldig aan de handel in valse kunstobjecten. Een weduwe van een Salvadoraanse vervalser heeft in ons boek Faking Ancient Mesoamerica bevestigd dat haar echtgenoot via Sotheby's keramieken vazen verkocht, die zogezegd van de Maya's afkomstig waren."

"Bovendien gaan de problemen in de Meso-Amerikaanse kunst gaan verder dan vervalsing. Veel originele stukken worden illegaal opgegraven en verkocht, wat het heel moeilijk maakt om archeologische sites nog op een wetenschappelijke manier te bestuderen."

Maar u noemt geen namen.

"Om een voorbeeld te geven. In 2008 nam de Duitse politie in München meer dan duizend objecten van de Costa-Ricaanse dealer Leonardo Patterson in beslag, waarvan een kwart nep was. De rest was illegaal uit de herkomstlanden - in dit geval Mexico, Peru en Costa Rica - gehaald. De waarde van zijn collectie werd geschat op 74 miljoen euro."

"Diezelfde Patterson had in 1999 een groot stenen hoofd voor 20 miljoen dollar verkocht aan de Duitse miljonair Anton Roeckl. Volgens hem was het hoofd door de Olmeken gemaakt, een volk dat tussen 1500 en 400 voor Christus in Mexico leefde. Arthur Brand, een Nederlandse kunstdetective, vond echter een foto waarop je een Mexicaanse vervalser, met sportschoenen aan en een pet op, het hoofd ziet beeldhouwen."

Een Olmekenhoofd in het Nationaal Museum voor Anthropologie in Mexico Stad. Dit stuk is wel echt. Beeld EPA
Een Olmekenhoofd in het Nationaal Museum voor Anthropologie in Mexico Stad. Dit stuk is wel echt.Beeld EPA

Sinds 1970 is het illegaal opgraven en verkopen van oude kunst verboden door een conventie van de Verenigde Naties. Doen overheden genoeg om de verkoop van illegaal opgegraven artefacten tegen te gaan?

"Sommige wel, andere niet. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld is dit geen prioriteit. Stukken worden hier eerder per ongeluk gevonden dan dat er actief naar gezocht wordt. Soms zitten ze in een onderschepte lading drugs. De herkomstlanden van deze stukken, denk bijvoorbeeld aan Colombia of Mexico, zitten meestal met een ingewikkelde politieke situatie, waardoor de overheid simpelweg niet genoeg controle heeft over haar grondgebied. Ze dulden daar ook geen pottenkijkers. Ik ken zelf verhalen van archeologen die in Zuid-Amerika beschoten zijn door huaqueros, grafrovers die ook archeologische vindplaatsen leeggraven."

Uw collega Karen Bruhns met wie u het boek Faking Ancient Mesoamerica geschreven hebt, zegt dat het aantal vervalsingen het zeer moeilijk maakt om Meso-Amerikaanse kunst nog wetenschappelijk te bestuderen. Gaat u met haar akkoord?

"Natuurlijk, het is niet alleen moeilijk om te bestuderen, maar ook om te onderwijzen. Hoe geef je les over een bepaald artefact als je niet zeker bent dat het echt is? En deze handel in vervalsingen is al meer dan honderd jaar aan de gang en is verspreid over heel de wereld. Veel vervalsers zijn bovendien al lang dood, waardoor het moeilijk is om hen op te sporen of hun werk in kaart te brengen."

Werkt u samen met musea om vervalsingen te onderzoeken?

"Musea zijn niet echt op zoek naar dat soort hulp, laat mij het zo zeggen. In de Verenigde Staten krijgen musea veel collectiestukken van rijke weldoeners. Dan wil je die als museum niet beledigen door te zeggen dat hun donaties uit vervalsingen bestaan. Misschien krijgen de musea dan helemaal niets meer. Als blijkt dat het om een vervalsing gaat, worden stukken meestal stilletjes uit de tentoonstelling gehaald en naar het depot overgebracht of in sommige gevallen zelfs doorverkocht als echt."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234