Maandag 21/10/2019

Joy Division

40 jaar oud: hoe ‘Unknown Pleasures’ uitgroeide van een simpel debuutalbum tot een legendarische klassieker

Ian Curtis tijdens een concert in Rotterdam. Beeld Redferns

Op 15 juni 1979 brachten vier lads uit Manchester de debuutplaat van hun punkbandje uit, zonder al te hoge verwachtingen. Veertig jaar later is Joy Divisions Unknown Pleasures een onmiskenbare klassieker. En het mooiste aandenken aan de betreurde, getormenteerde zanger Ian Curtis.

“Ik kon mijn teleurstelling niet verbergen. Het klonk als Pink Floyd.”

Toen hij voor de eerste keer naar Unknown Pleasures luisterde, sloeg Peter Hook, stichtend lid en bassist van de Britse band Joy Division, zich voor het hoofd. De debuutplaat van zijn band klonk niet zoals hij wilde. Ze klonk niet als een plaat van zijn band; ze klonk als Pink Floyd. En Hook was geen fan van Pink Floyd. Te veel soundeffecten, te weinig authenticiteit. Met andere woorden: niet punk genoeg.

Joy Division hield van punk. Hook en gitarist Bernard Sumner waren op het idee gekomen om een bandje op te richten nadat ze in 1976 de Sex Pistols zagen optreden in de Lesser Free Trade Hall in Manchester. Gecharmeerd door de rauwheid, de snelheid en de simpliciteit van Johnny Rotten en zijn kompanen dachten Hook en Sumner: ziet er leuk uit, en dat zullen wij ook wel kunnen. Sumner had als eerste een gitaar bemachtigd, dus moest ‘Hooky’ voor de bas kiezen. Eerste drummer Terry Mason werd een jaar later opzij geschoven voor de machinale Stephen Morris. Ian Curtis, een lange, smalle kameraad die hield van David Bowie, The Doors en de poëzie van Wordsworth, werd gerekruteerd als zanger.

Curtis was toen twintig en al getrouwd met zijn jeugdliefde, Deborah Woodruff. Hij werkte voor de sociale dienst van Macclesfield, het stadje nabij Manchester waar hij was opgegroeid, maar voelde zichzelf wegkwijnen. Gevoelens van vervreemding, eenzaamheid en depressie goot hij in de teksten die hij voor de band schreef. Zoals:

“I’ve been waiting for a guide to come and take me the hand
Could these sensations make me feel the pleasures of a normal man?”

Het is met die woorden dat hun nummer ‘Disorder’ en hun debuutalbum Unknown Pleasures, vandaag veertig jaar oud, opent. ‘Disorder’ en het gros van de negen andere songs die op de tracklist staan, had de band de maanden en jaren voordien geboetseerd in een onverwarmd repetitiekot en op de podia van kleine clubs in en rond Manchester.

Het waren energieke optredens, met snelle songs die getypeerd werden door simpele, snelle motiefjes en een sound waarin weinig ruimte was voor nuance. Peter Hook zorgde voor de melodieën met zijn pompende, repetitieve baslijnen, Bernard Sumner legde de accenten met zijn gitaar, Stephen Morris bouwde de fundamenten met zijn messcherpe, pulserende drums. Daarbovenop danste de grafkelderstem van Ian Curtis.

Futuristisch

Maar op Unknown Pleasures is de rauwe punkenergie van de Sex Pistols-fans enkel nog op het voorlaatste nummer, ‘Interzone’, te horen. Op de negen andere tracks klinkt een andere groep: een groep die nieuwe geluiden omarmt, die zijn publiek toezingt vanuit de kille diepten van het grijze, grauwe Manchester en het kille, eenzame leven van hun zanger. Dat is de verdienste van Martin Hannett, de wispelturige producer die de sound van Joy Division naar zijn hand zette. Hij omschreef Joy Division als een “cadeau” voor een producer, want de onervaren groep “had geen idee waarmee ze bezig waren.”

Voor Hannett waren de opnames van Unknown Pleasures een speeltuin waarin hij naar hartenlust kon experimenteren. In plaats van de band live op te nemen, gebruikte de notoir moeilijke producer zo veel mogelijk trucs om een unieke sound te verkrijgen. Voor ‘Insight’ liet hij Ian Curtis door een telefoon zingen, om “de juiste afstand” te verkrijgen. Op afsluiter ‘I Remember Nothing’ liet hij een glas breken. Voor andere songs nam hij het geluid van de lift op of plaatste hij microfoons in de badkamer. Zijn trucs verlenen Unknown Pleasures een unieke sound: donker, koud en tegelijk eindeloos aantrekkelijk. Daarbovenop isoleerde hij het diepe timbre van Curtis, waardoor de teksten niet langer verdronken in de wall of sound die de groep op het podium bij elkaar metste.

Martin Hannett was de gids die de luisteraars binnenloodste in de donkere geest van Ian Curtis.

De oprichters van de groep waren niet te spreken over het geluid op hun debuut. Niet alleen omdat het “als Pink Floyd” klonk, maar ook omdat de eigenlijke muziek van de band “luid en zwaar klonk, en we hadden het gevoel dat Martin dat had uitgevlakt, vooral de gitaren dan”, zoals Sumner later aan muziekjournalist Jon Savage vertelde. “We haatten het.”

Morris en Curtis, daarentegen, waren wel te vinden voor hun nieuwe sound. En de critici ook. NME had het over een “buitengewoon” album, Savage noemde Unknown Pleasures in het tijdschrift Melody Maker “een van de beste, blanke, Engelse debuut-lp’s van het jaar.” Dat bleek nog een grove onderschatting: vandaag wordt Unknown Pleasures steevast genoemd in lijstjes met de beste en meest invloedrijke albums aller tijden, en de Hannett-sound heeft nog niets van zijn kracht verloren. Veertig jaar geleden klonken de songs futuristisch, en vandaag is dat niet anders.

Joy Division. Beeld RV

Mickey Mouse

Het aantal acolieten van Hannett en Curtis is inmiddels niet meer bij te houden. Van U2's October (1981) over Interpols Turn on the Bright Lights (2002) en Editors’ The Back Room (2005) tot Silence Yourself (2013) van Savages: door elk van die platen waart de geest van Joy Division.

Daarnaast is de beroemde hoes, een ontwerp van Peter Saville, te zien op T-shirts en affiches in elke uithoek van de wereld: in 2012 bleek zelfs dat Disney een shirt verkocht waarop de grillige lijnen vanop de albumcover – een grafische weergave van de puls die een neutronenster uitzendt – de vorm van Mickey Mouse aannemen. (Toen juridische problemen op komst waren, liet Disney het T-shirt uit haar winkels verwijderen.)

Uit interviews met de bandleden is meermaals gebleken dat geen van hen enig benul had van de impact die de opnamesessies van Unknown Pleasures, gespreid over drie weekends in april 1979, zouden hebben. Artikels waarin vandaag wordt teruggeblikt op het album, hebben het over een “accidenteel meesterwerk”: Joy Division was heus niet van plan om een belangrijk hoofdstuk in de muziekgeschiedenis te schrijven.

Wie wel al snel leek door te hebben dat Joy Division een unieke groep was, was Tony Wilson. Wilson was presentator van het muziekprogramma So It Goes en oprichter van Factory Records, een label dat vastbesloten was om de zaken anders aan te pakken dan eender welk ander label. Zo kregen artiesten de helft van de opbrengsten van hun albumverkoop: een argument dat de eigenzinnige Joy Division-manager Rob Gretton overtuigde om bij Factory te tekenen, in plaats van het Londense major label Genetic Records. De legende wil dat Wilson het contract met Joy Division tekende in zijn eigen bloed.

Ook Joy Division was van plan de zaken anders aan te pakken. Er stond geen tracklist op de achterkant van de lp: de tien songs stonden opgelijst op de binnenhoes. In plaats van een A- en B-kant koos de groep voor de termen ‘Outside’ en ‘Inside’. Een bandfoto was nergens te bespeuren, en dat de vandaag iconische hoes nergens de naam van de groep of de titel van de plaat vermeldt, leek commerciële zelfmoord. Er werden ook geen singles uitgebracht in aanloop naar de release van Unknown Pleasures. Drie maanden later kwam ‘Transmission’ uit, maar die track stond niet op het album.

Unknown Pleasures telt bijgevolg nul hits. Maar wel tien klassiekers.

Plan K

Commercieel gezien deed Unknown Pleasures het niet bijster slecht: de helft van de eerste oplage van 10.000 exemplaren ging in twee weken de deur uit, de andere helft werd in de loop van de komende zes maanden verkocht. Maar Unknown Pleasures deed het ook niet opvallend goed: Joy Division bleef het snoepje van muziekliefhebbers die zich in de underground bevonden. De tournee bracht de band langs kleine clubs, zoals Plan K in Brussel: echt grote zalen heeft de band nooit aangedaan. Het zou uiteindelijk meer dan een jaar duren vooraleer Joy Division de aandacht van een mainstream publiek trok en Unknown Pleasures een plaatsje in de Britse album-top 100 wist te bekomen: in augustus 1980 stond de plaat op plaats 71.

De aanleiding was de zelfmoord van Ian Curtis.

De zanger had zichzelf in de nacht van 17 op 18 mei 1980 verhangen in de keuken van zijn huis in Macclesfield. Hij was 23 jaar en zag zijn huwelijk met Deborah Curtis op de klippen lopen na een affaire met de Belgische journaliste Annik Honoré. Hij kampte ook al twee jaar met epilepsie: volgens de overlevering was het tijdens concerten vaak onduidelijk of Curtis in zijn kenmerkende, ietwat spastische dansroutine zat, of een aanval kreeg. Het maakte dat de tekst van ‘She’s Lost Control’, een van de signature songs van de groep en een van de tien hoogtepunten op Unknown Pleasures, plots angstaanjagend realistisch werd. Het nummer gaat over een jonge vrouw die in het bijzijn van Curtis een epilepsieaanval kreeg, maar leek ook over de zanger zelf te gaan:

“She expressed herself in many different ways until she lost control again
And walked upon the edge of no escape and laughed ‘I’ve lost control’”

Wie vandaag naar de teksten van Curtis luistert, merkt hoe hij de grip op zijn leven verliest. “We’ll give you everything and more / The strain’s too much, can’t take much more”, schreeuwt hij op het prachtige ‘New Dawn Fades’, maar op dat moment stelde zich niemand vragen bij die roep om hulp. “Dit klinkt verschrikkelijk, maar het was pas nadat Ian stierf dat we echt naar zijn teksten luisterden”, vertelde Morris in 2007 aan de Britse krant The Guardian. “Tot dan dacht ik nooit dat hij over zichzelf schreef. Als ik nu terugkijk, hoe kan ik dan zo stom zijn? Natuurlijk schreef hij over zichzelf. Maar ik ben nooit op hem afgestapt om te vragen: ‘Wat scheelt er?’”

Het tweede album van Joy Division, het bijna even indrukwekkende Closer, verscheen op 18 juli 1980, twee maanden na Curtis’ dood. Samen met Unknown Pleasures vormt die plaat de volledige erfenis van de getroebleerde en getalenteerde frontman, die als geen ander de vervreemding en vereenzaming die iedereen wel eens voelt in beklemmende, beklijvende songteksten weet te vatten. Zijn dood  heeft ongetwijfeld bijgedragen aan de legendarische status die Unknown Pleasures heeft verkregen. Maar het belangrijkste argument om veertig jaar na de release van dat “accidentele meesterwerk” nog naar het debuut van Joy Division te blijven luisteren, is de onmiskenbare kracht van de muziek en van Curtis’ teksten. Nog een laatste, om af te sluiten, uit het prachtige ‘Insight’:

“Tears of sadness for you, more upheaval for you
Reflects a moment in time, a special moment in time
Yeah we wasted our time, we didn’t really have time
But we remember, when we were young”

Ter gelegenheid van de 40ste verjaardag van Unknown Pleasures hebben tien regisseurs tien videoclips gemaakt voor de songs op het album. Bekijk hier de clip bij ‘I Remember Nothing’.

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de website zelfmoord1813.be.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234