Zondag 18/04/2021

NieuwsArcheologie

Zo zagen onze voorouders eruit: eerste gezichtsreconstructie van Oude Belgen

De gereconstrueerde gezichten van de man, de zesjarige jongen en zijn driejarige zusje die in het graf in Tongeren gevonden werden. Beeld Gallo Romeins Museum
De gereconstrueerde gezichten van de man, de zesjarige jongen en zijn driejarige zusje die in het graf in Tongeren gevonden werden.Beeld Gallo Romeins Museum

Ze waren de dappersten van de Galliërs, maar hoe zagen ze eruit? Voor het eerst hebben drie Oude Belgen – een man en twee kinderen – weer een gezicht gekregen. Vanaf mei zijn ze in het Gallo-Romeins Museum van Tongeren te zien.

Toen archeologen in 2013 opgravingen deden in Tongeren, stootten ze op een aangrijpende scène. In een grafveld vonden ze drie skeletten. Een man van 40 tot 50 jaar oud lag samen met twee kinderen begraven in het witgele zand. Meteen stelden ze zich allerlei vragen over wat er zo’n 2.000 jaar geleden was gebeurd.

Was dit een vader met zijn twee kinderen? Heeft iemand hen omgebracht? En waarom houdt een van de kinderen, een meisje, haar armen rond het been van de man? “Het lijkt of ze zich in doodsangst of uit verbazing aan hem vasthield”, zegt Henk van der Velde, archeoloog van het Vlaams Erfgoed Centrum. “Het is echt een heel dramatisch beeld.”

DNA-onderzoek

Om antwoorden te vinden over de Oude Tongenaren, onderwierpen de archeologen 38 skeletten die ze in de stad vonden aan een DNA-onderzoek. Ze stuuden stalen naar de Amerikaanse universiteit van Harvard. Daaruit kwam een eerste aanwijzing: de kinderen in het graf zijn broer en zus. Maar ze zijn geen familie van de man.

Net zoals bij een politieonderzoek besloten de archeologen om de gezichten van de drie Oude Belgen te laten reconstrueren. Dat kon omdat de schedelresten goed bewaard waren gebleven. Die reconstructies zijn gisteren voorgesteld en zijn vanaf mei in het Gallo-Romeins Museum van Tongeren te bekijken.

“Dankzij hun DNA weten we wat de kleur was van hun ogen, hun huid en hun haar”, zegt Van der Velde. “Door deze reconstructies kom je plots heel dicht bij mensen van vroeger te staan. Je kijkt in de ogen van onze voorouders.” De man was dus ooit blond en had blauwe ogen, terwijl de kinderen bruine ogen hadden. Het haar van de jongen (zes jaar) was lichter dan dat van zijn driejarige zusje.

De skeletten van het drietal in het graf. Beeld Gallo Romeins Museum
De skeletten van het drietal in het graf.Beeld Gallo Romeins Museum

Het kwam aan fysisch antropologe en archeologe Maja d’Hollosy (Universiteit van Amsterdam) toe de gezichten te reconstrueren. Ze had dat vroeger al voor Julius Caesar gedaan, de man die onze streken aan Rome onderwierp.

“Op basis van de schedel kunnen we met formules berekenen hoe breed de neus en hoe dik de lippen waren”, zegt D’Hollosy. “Voor de dikte van de weefsels in het gezicht bestaan er tabellen. Die weefseldiktes duiden we met pinnetjes aan op een kopie van de schedel.

“Dan gaan we de spieren, de huid en de vetlaag in klei aanbrengen. Zo kom je tot een basisgezicht waarvan je de details verder gaat invullen. De oude man hebben we veel rimpels gegeven, omdat hij waarschijnlijk veel buiten heeft geleefd. Bij het meisje bleef er niet genoeg over van de schedel om een volledige reconstructie te maken. Van haar is een tekening in 2D gemaakt, voortgaand op de schedelresten en de familiegelijkenis met de jongen.”

Incest?

De archeologen hebben nu een idee van hoe het drietal eruitzag. Maar ze tasten nog steeds in het duister over hun doodsoorzaak. Nergens op de skeletten zijn sporen van geweld gevonden. Het meisje zou een hersenvliesontsteking hebben gehad, maar de archeologen kunnen niet zeggen of ze daaraan is gestorven.

Het DNA van de man heeft wel iets opmerkelijks prijsgegeven. Hij is verwant aan één man in hetzelfde grafveld en aan één vrouw in een grafveld verderop. “Ze zijn geen broers of zussen, maar hebben wel een genetische verwantschap die sterker is dan die van neven en nichten”, zegt Van der Velde. “Dat kan erop wijzen dat er in de generaties boven hen incest is geweest, of dat er alleszins relaties binnen de familie waren.”

Het DNA van de persoon zegt dus niet enkel iets over hemzelf, maar ook over de cultuur waarin hij zich bevond en over waar hij vandaan komt. Een analyse van de strontiumisotopen in de kiezen – die vertelt wat de mensen aten in de eerste jaren van hun leven – toonde aan dat ze alle drie in de omgeving van Tongeren zijn geboren.

Uit de koolstofdatering van de begraafplaats blijkt dat ze daar rond het begin van onze tijdrekening zijn begraven. Ongeveer in de periode (10 voor Christus) waarin Tongeren werd opgericht als de Romeinse stad Atuatuca Tungrorum.

“Daarom vermoeden we dat de man en de kinderen deel uitmaken van een groep die betrokken was bij de bouw van Tongeren”, zegt Van der Velde. “Misschien waren het wel arbeiders uit de omgeving die samen woonden en werkten.”

Migranten

De man en de twee kinderen behoren tot een groep van zeventien mensen die in het grafveld werden opgebaard. De archeologen ontdekten ook dat de zeventien niet allemaal uit de streek kwamen. Het DNA van één man wijst naar het oostelijke Middellandse Zee-gebied. Hij kan uit Syrië, Libanon of Turkije zijn gekomen. “Misschien was hij – of zijn vader – een Romeins soldaat, die zich na zijn dienstjaren in Tongeren kwam settelen”, denkt Van der Velde.

De inwoners van de oudste stad in ons land waren dus niet allemaal ‘Belgen’. Op de vraag wat de Tongenaren dachten van de Romeinse overheersing, geeft hun DNA geen antwoord. Maar de discussie katapulteert ons meteen weer naar het heden. “De archeologie brengt ons bij een discussie over migratie en integratie”, zegt Van der Velde. “Zo wordt het Romeinse Tongeren al snel een spiegel voor onze moderne tijd.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234