Dinsdag 22/10/2019

Zijn de kreukels in de oerknal nu al een illusie?

An artist impression van het heelal minder dan een miljard jaar na de Big Bang Beeld ANP

Aanwijzingen voor het overkoken van het allervroegste heelal: ze waren in maart wereldnieuws. Maar mogelijk heeft de BICEP2-telescoop iets anders gezien: stof en sterrenresten in onze eigen Melkweg. Zijn de kreukels in de oerknal nu al een illusie?

"Ik denk hoe dan ook dat BICEP te snel heeft gepubliceerd", zegt de Britse astrofysicus prof. Subir Sarkar van de universiteit van Oxford en het Niels Bohr Instituut in Kopenhagen. "Ik snap hun haast, maar ze hadden meer checks moeten doen."

Eind vorige week was Sarkar in Princeton voor uitgebreide discussies over de betekenis van de waarnemingen die de Amerikanen deden van de kosmische achtergrondstraling. Cruciaal daarbij is de vraag welke radiostraling uit een bepaald gebied aan de hemel echt van de oerknal is, en wat van eventuele bronnen op de voorgrond.

Die radioruis vormt het restant van licht dat 13,8 miljard jaar geleden bij de oerknal ontstond. De beelden vormen een soort babyfoto van het heelal.

Kreukels
BICEP2 maakte in maart bekend dat het in die babyfoto vervormingen ziet, alsof de prent wat is verkreukeld. Die zogeheten B-mode-polarisatie laat volgens de astronomen zien dat ruimte en tijd in die beginperiode niet netjes homogeen waren, maar dat de ruimte zelf golfde, als een trillende pudding. Zulke gravitatiegolven werden in 1916 al door Einstein geopperd.

De subtiele vervormingen in de achtergrondstraling zijn precies wat een veelgebruikte, maar nog nooit echt bewezen theorie over de oerknal voorspelde. Die zogeheten inflatietheorie, waarin het heelal een oogwenk lang voortdurend in omvang verdubbelde, verklaart waarom het huidige heelal tot in de verste uithoeken dezelfde temperatuur heeft.

Vorige maand gingen beelden de wereld rond van de bedenker van de inflatietheorie, Andrei Linde in Princeton, die wankelt en naar adem hapt als hem de ontdekking wordt verteld. Daags na de bekendmaking verschenen de eerste theoretische analyses en aanpassingen aan oerknalmodellen.

Twijfels
Sakars team zegt echter grote twijfels te hebben bij de claims van het BICEP-team, en heeft er net een artikel over gepubliceerd. Daarin tonen ze aan dat de waargenomen patronen ook ontstaan als op de voorgrond stralende resten en gloeiend stof van ontplofte sterren zitten. De straling daarvan is mogelijk honderd keer zo sterk als het kosmische signaal.

BICEP2 corrigeert niet echt voor radiobronnen op de voorgrond, maar koos voor de waarnemingen een stukje hemel ver van de Melkweg in de veronderstelling dat daar alleen kosmische straling een rol speelt.

Die veronderstelling, zegt Sarkar, is hoe dan ook een fout. "Je kunt een zo belangrijke claim niet baseren op een theoretische aanname", zegt hij. BICEP had volgens hem moeten wachten op nadere analyses van de Planck satelliet, die vorig jaar de beste babyfoto's van de hele hemel maakte. Voor- en achtergrond worden daarin gemeten, in plaats van verondersteld. Eerder liet Sarkar zien dat daarin vage ringvormige patronen zitten afkomstig van sterexplosies.

Wankel bewijs
Eerder zei de Nederlandse astronoom Heino Falcke al verbaasd te zijn over de snelheid waarmee de BICEP-claims werden omarmd. Sarkar zegt vanuit Kopenhagen te vrezen dat de Amerikaanse astronomen zich hebben laten verleiden door een resultaat dat precies bij hun verwachtingen paste. "Ik zeg niet dat ze ongelijk hebben, maar hun bewijs is wankel en had met wat meer geduld veel beter gekund."

De Nederlandse astrofysicus Daan Meerburg in Princeton, expert in de kosmische achtergrondstraling en als post-doc betrokken bij de analyses van de Planck-waarnemingen, erkent dat er scepsis is over de BICEP2-claims. "Er zijn twijfels over de nauwkeurigheid van het team", zegt hij. In eerste instantie noemden veel experts het inflatiebewijs vorige maand Nobelprijs-waardig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234