Donderdag 17/10/2019

Psychologie

Zelfs als het goed gaat, zijn we bang: doemdenken zit in onze genen

Doemdenken en wanhoop, zelfs wanneer de algemene situatie er zo slecht niet uitziet of zelfs verbetert, blijkt een erg hardnekkige menselijke trek Beeld EPA

Heb je het gevoel dat de boel naar de verdoemenis gaat, dan is er goed nieuws. Aan Harvard University is ontdekt dat wij onbewust en als vanzelf problemen en bedreigingen gaan overschatten wanneer het objectief gezien steeds beter gaat.

Velen doen het gretig en het zou vooral de schuld zijn van de sociale en minder sociale media die goed nieuws bijna nooit nieuws vinden: wanhopen. Het lijkt nu terecht de toestand pikzwart in te schatten want er komt geen eind aan de berichten over rampen, crisissen en bedreigingen allerhande.

‘Nieuwe’ en ‘redelijke’ of ‘rationele’ optimisten’ proberen al een tijd apocalyptisch gejammer te temperen. Met statistieken benadrukken ze hoezeer we er de laatste 200 jaar op vooruitgegaan zijn: veel minder armoede, honger, ziekte, misdaad, analfabetisme, te kloppen werkuren of huishoudelijke taken dan toen.

Toch lijken die inzichten geen efficiënt medicijn tegen zwartkijken. Want hoewel de wereld er inderdaad op allerlei vlakken op vooruitgaat, zitten de meeste mensen met het omgekeerde gevoel, en dat lijkt erg hardnekkig. Doemdenken, een woord dat trouwens in de jaren 80 is bedacht door komisch duo Van Kooten en De Bie, is dan ook geen moderne hobby die vooral wordt gevoed door de media. Nee, het is zo oud als de mens en zit in onze natuur. Onze hersenen zijn erop ingesteld om vooral problemen te zien.

Met een reeks experimenten hebben psychologen aan de Universiteit van Harvard dat nu ook aangetoond, zo meldt vakblad ScienceZe baseren zich op een hypothese van hun collega Nicholas Haslam (University of Melbourne). Hij heeft het over ‘verglijdende concepten’. Dat is onze neiging om problemen niet verticaal te klasseren wanneer ze van de baan zijn, maar om ze dan te gaan uitbreiden.

Buurtpatrouille

Bijvoorbeeld: een buurtpatrouille die werd opgericht om misdaad op straat aan te pakken en daar ook in slaagt die op den duur ook straffen uitdeelt voor honden die niet aan de leiband lopen. Wat we eerder niet als misdaad zagen omdat er veel ‘echte’ misdaad was, vinden we nu wel misdaad en dus problematisch. Of, erg kort door de bocht: we worden kleinzeriger wanneer het beter gaat.

In drie verschillende soorten testen stelden Harvard-psycholoog David Levari en zijn team vast dat we zo in elkaar zitten. Proefpersonen kregen bijvoorbeeld eerst 1.000 bolletjes te zien die van kleur varieerden tussen erg paars en erg blauw. Ze moesten telkens aangeven of een bolletje blauw was of niet. 

Na een tijd kregen sommigen minder blauwe en meer paarse bolletjes te zien. Maar net die proefpersonen rekenden meer en meer bolletjes die ergens tussen blauw en paars waren steevast bij de blauwe, hoewel ze die eerder niet blauw hadden genoemd. Zelfs wanneer ze de boodschap kregen dat er voortaan minder blauwe zouden te zien zijn of ze een financiële beloning kregen om zo consistent mogelijk te antwoorden zagen ze steeds meer blauw terwijl er steeds minder blauw te zien was. Omgekeerd zagen ze steeds minder blauwe bolletjes wanneer er meer getoond werden.

Onethisch

Ook in een reeks veel complexere testen rond emotie en ethiek bleek het zo te werken. De proefpersonen beoordeelden in een reeks portretten steeds meer gezichten als bedreigend naarmate er minder bedreigende gezichten werden getoond. Portretten die ze eerder niet angstaanjagend vonden, ervoeren ze nu wel zo.

En wanneer ze moesten oordelen of een voorstel voor een experiment aanvaardbaar was (zoals vrijwilligers aan een ingevroren stukje menselijke uitwerpselen doen likken), verwierpen ze meer voorstellen omdat ze die onethisch vonden naarmate er minder onethische voorstellen werden gepresenteerd. Wat eerst aanvaardbaar leek temidden van een hele resem ‘echt’ onethische ideeën, werd nu onaanvaardbaar.

Natuurlijk, zo geven de auteurs toe, er zullen altijd sociale, culturele, politieke redenen voor doemdenken zijn. “Maar voor het eerst toont iemand overtuigend aan dat er effectief ook een cognitief mechanisme is waardoor we die neiging hebben”, reageert Haslam.

Levari en co. willen nu vooral uitzoeken of en hoe we die kun tegengaan. Levari: “In de echte, complexe werkelijkheid wordt het moeilijk, maar één tip die ik toch al heb: baken vooraf af wat het probleem is, schrijf dat op en ga het later niet uitbreiden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234