Vrijdag 24/05/2019

Taalkunde

Woont u in een vierkant huis, dan kunt u beter hoeken omschrijven dan wie in een ronde hut woont

Beeld Lévi Jacobs

Woont u in een vierkant huis, dan kunt u beter hoeken omschrijven dan wie in een ronde hut woont. Onze ervaring van vormen, kleuren, smaken en geuren is grotendeels cultureel bepaald, zegt een grootschalige studie.

In het Engels zijn kleuren makkelijk te benoemen, maar in het Turks kunnen mensen beter praten over smaken. Dat besluiten 26 onderzoekers na een grote studie in 20 verschillende culturen. De studie, die geleid werd door de taalwetenschapper Asifa Majid aan het Max Planck Instituut in Nijmegen, werd vorige maand gepubliceerd in het tijdschrift PNAS. Onderzoekers lieten in elke gemeenschap twintig proefpersonen een aantal kleuren, smaken, klanken, vormen en geuren omschrijven in hun eigen taal.

“Er wordt vaak verondersteld dat de biologie van onze hersenen bepaalt hoe onze zintuigen werken”, zegt taalwetenschapper Mark Dingemanse (Radboud Universiteit), die in Ghana veldwerk verrichtte voor de studie. “Maar zelfs al sturen onze hersenen ons een bepaalde kant op, dan nog zorgen onze taal en cultuur voor een belangrijke tegenwind.” In de hersenen krijgt het zintuig zicht bijvoorbeeld een veel voornamere plaats dan geur, maar toch zijn er culturen met enorm abstracte termen voor geur. Ter illustratie: enkele jager-verzamelaars uit Australië kunnen meer geuren dan kleuren benoemen. 

Texturen

In Ghana zag Dingemanse dat de Siwu-gemeenschap erg makkelijk kan praten over texturen. Logisch binnen het grotere plaatje, zegt de onderzoeker: “Als je voedsel bereidt, als je poeders fijnmaalt voor medicijnen, als je manden vlecht of huizen bouwt, dan komt het altijd goed van pas om dingen duidelijk aan te voelen.” Voor kleuren hebben de Siwu-sprekers dan weer veel minder woorden. 

Zo wegen wel meer culturele aspecten door. Culturen met veel eigen muzikanten kunnen hun klanken duidelijker benoemen. Wie in een buurt vol vierkante huizen woont, kan beter hoekige vormen omschrijven dan wie in een ronde woning huist.  En waar de lokale keuken van groot belang is, kunnen mensen makkelijker smaken definiëren.

Nature of nurture?

Psycholoog Durk Talsma (Universiteit Gent) is onder de indruk van de omvang en gedegenheid van de studie, maar blijkt niet verrast door de conclusies. “De interpretatie van wat we zien is zeker deels cultureel bepaald. Dat het zicht lange tijd als ‘hoger zintuig’ werd beschouwd, lag eerder aan de complexe informatie die we krijgen uit het oog. Ondertussen weten we dat de waarneming zelf gebeurt in onze hersenen. Die krijgt niet alleen vorm door de biologische processen, maar ook door onze opvoeding en culturele achtergrond.” 

Voor Dingemanse wint ‘nurture’ hier duidelijk van ‘nature’“Zelfs op een domein waar je zou verwachten dat de biologie de scepter zwaait, is cultuur van enorm groot belang. Taal verraadt waarover we willen praten. En misschien kunnen we ons wel laten inspireren door andere culturen om geuren en vormen te leren omschrijven. Ons denken is flexibel genoeg om iets te ervaren zonder dat we er woorden voor hebben.”

Dat lijkt Talsma moeilijk. “Het is niet omdat je een woord uit een andere taal leert, dat je die geur plots gaat ruiken. Daarvoor moet je vanaf de vroegste jeugd blootgesteld worden aan de cultuur. Veel Japanners ondervinden blijvende moeilijkheden om de L van de R te onderscheiden, omdat ze de klanken als kind niet hebben leren kennen. Voor geuren is dat ook zo. Je blijft altijd zitten met de vraag: kunnen we die geur niet specifiek ervaren, of hebben we er gewoon geen woorden voor?”

‘Globale databank’

Voor Talsma is de studie eerder een uitbreiding van wat de psychologie al wist, al vindt hij de grootschaligheid ervan wel bijzonder leerrijk. Dat benadrukken ook de onderzoekers: “We hebben nu een globale databank over hoe ontzettend veel talen uit de hele wereld hun zintuiglijke waarnemingen omschrijven. Die kennis kunnen we bijvoorbeeld toepassen in de voedingsindustrie. Daar kan men misschien van andere talen leren hoe we preciezer kunnen communiceren over geur of textuur. De voedingsindustrie bijvoorbeeld, zou zich op die manier aan de consument kunnen aanpassen. In het Engels zouden ze kunnen focussen op ‘smaak’, terwijl het elders misschien loont om de ‘textuur’ in de verf te zetten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.